گام به گام با امام موسی صدر جلد 2
دین و انسانیت است و نمیتوان پیشرفت را به بُعد معنوی و صرفاً به انسانیت منحصر کرد، زیرا انسان بدون ابزارهایی که تأمینکننده زندگی و در نتیجه، ضامن بقای انسانیت اوست، وجود نخواهد داشت.
این سؤال را چند تن از برادران مطرح کردهاند. فکر میکنم که تعبیر من کمی ابهام داشت. ما پیشرفت را پیشرفت انسانی تفسیر کردیم و البته، معتقدیم که پیشرفت انسانی بر پیشرفت مادی و معنوی استوار است. ما نمیگوییم پیشرفت انسانی در مقابل پیشرفت مادی است، هرگز. پیشرفت مادی شرط اساسی پیشرفت انسانی است. یعنی ما هرگز نمیگوییم که پیشرفتهایم، زیرا به لحاظ پیشرفت انسانی از غرب شایستهتریم. چنین چیزی مطرح نیست. پیشرفت انسانی زمانی محقق میشود که انسان چنانکه شما هم میگویید ابزارهای زندگی شرافتمندانه را در اختیار داشته باشد و همسطح با پیشرفت مادی، پیشرفت معنوی و ارزشی هم داشته باشد. طبعاً، با فروپاشی یکی از این دو پایه، انسانیت هم فرو میپاشد.
حدیثی که من قرائت کردم و رویکرد درست اسلام را نشان میدهد (إعمَل لِدُنیاکَ کَأنَّکَ تَعیشُ اَبداً) به معنای آن است که تمام تلاش خود را برای سازندگی و آبادانی جهان و زندگی بهکارگیری و همچنین، باید آماده سفر آخرت هم باشی. یعنی به همان میزان که به آخرت توجه میکنی، باید به دنیا هم توجه کنی. برای اطلاع بیشتر شما این آیه شریفه را به یادتان میآورم که میگوید: وَابْتَغِ فِیمَا آتَاکَ اللَّهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ[96]، و دیگر چیزی نمیافزایم، زیرا عبارت: وَلَا تَنسَ نَصِیبَکَ مِنَ الدُّنْیَا[97] که در ادامه آیه آمده است، بخش نخست را تفسیر میکند. یعنی هرگاه میخواهی منزلت را بنا کنی و یا صاحب ماشینی شوی و یا هنگامی که قدرتی داری؛ میخواهی تحصیل کنی و درس بخوانی، در کار خود نیت خیر داشته باش. ما نمیگوییم که سازندگی و رسیدن به کره ماه و ساختن خودرو و یا پیشرفت تکنولوژیک به معنای گرفتار دنیا شدن است. به هیچ وجه. امام زینالعابدین(ع) تأکید میکند که اینها همان آخرت است. تاجری به امام زینالعابدین(ع) گفت: اشتغال به تجارت دارم و سودی میبرم تا از دیگران بینیاز باشم و فرزندانم را تربیت میکنم و به خویشاوندانم کمک میکنم و صله رحم بهجا میآورم و به همسایگانم نیز کمک مالی میکنم. امام به او میگوید: این، همان آخرت است.
من هم با شما (نویسنده این سؤال) همنظرم و چیزی جز این نگفتهام. پیشرفت اخلاقی و پیشرفت در ارزشهای معنوی بهتنهایی پیشرفت انسانی شمرده نمیشود، چنانکه پیشرفت در فناوری نیز بهتنهایی پیشرفت انسانی نیست. پیشرفت انسانی پیشرفت در ابعاد مختلف زندگی انسان است. در باب مقایسه شرق و غرب نیز من کمی تندی این پرسش را شکستم که سؤال بسیار تندی بود. اینکه آیا غرب کافر پیشرفته و شرق مسلمان عقبمانده است؟ نه، من میگویم غرب کافر عقبمانده است و شرق مسلمان هم عقبمانده است؛ هر دو عقبماندهاند. شاید عقبماندگی این از آن یا آن از این بیشتر باشد، اما هر دو عقبماندهاند، زیرا هیچکدام از آن دو مبتنی بر کمال انسانی شناختهشده نیستند.
برای ما دانشجویان، در چنین روزی به علت کمی
[96]ه«در آنچه خدایت ارزانی داشته، سرای آخرت را بجوی.» (قصص، 77)
[97]ه«و بهره خویش را از دنیا فراموش مکن.» (قصص، 77)