﴿ یَرِثُهَا عِبَادِیَ الصَّالِحُونَ ﴾ »[47] بنابراین، همه مفاهیم، از فرشته و شیطان تا پیامبر و رسالت، تکامل و تحول یافت تا به اسلام و پیامبر آن و قرآن کریم رسید و، پس از آن، وحی پایان یافت، یعنی پیامبری پس از محمد(ص) و کتابی پس از قرآن نخواهد آمد. حال باید دید با آمدن محمد(ص) و قرآن، چه مفاهیم و آموزه‏های جدیدی مطرح شد.
این حقیقت که قرآن سخن خداوند است، به آن معناست که امکان فهم جدید از این سخنان وجود دارد، چراکه گوینده آن‌ها حد و نهایتی ندارد. هر بار که به قرآن مراجعه می‏کنیم، فهم تازه‏ای به دست می‏آوریم و این برداشت جدید ما نیز مقصود خداوند بوده است و همان چیزی است که برای ما خواسته. تکامل و پیشرفت انسان، در پرتو فهم او از این سخنان و عینیت بخشیدن به این فهم، تحقق می‏یابد. از این ‌رو، قرآن کریم پیروان همه ادیان را مؤمن می‏شمارد، اگر سخن خدا را بپذیرند و بدان‌چه فرمان داده است، عمل کنند: « ﴿ إِنَّ الَّذِینَ آمَنُواْ وَالَّذِینَ هَادُواْ وَالصَّابِئُونَ وَالنَّصَارَی م��نْ آمَنَ بِاللّهِ وَالْیَوْمِ الآخِرِ وعَمِلَ صَالِحًا فَلاَ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَلاَ هُمْ یَحْزَنُونَ ﴾ »[48] این تصویری است که قرآن از تکاملِ حاصل در ادیان ارائه می‌کند. وجود ایمان به خدا و روز بازپسین در همه ادیان، نشانه مؤمن بودن هریک از پیروان ادیان است، ولی درجات و تصور و تفکر آن‌ها با یکدیگر متفاوت است.
اکنون به مرحله پایانی وحی، یعنی اسلام، می‏پردازیم و طبیعتاً دوران محمد(ص) را به عنوان الگو برمی‏گزینیم. می‏توان اسلام را، به رغم وحدت و جامعیتی که دارد، به چند عرصه تقسیم کرد:
1. فرهنگ اسلامی: منظور ما از آن، نگرش اسلام به هستی و زندگی است، یعنی اینکه خدا چیست؟ انسان چیست؟ معیارهای اسلامی کدام‌اند و نظر اسلام درباره موجودات چیست؟
2. عقاید اسلامی یا ایدئولوژی اسلامی و جزئیات آن: ایمان به خدا و آخرت و پیامبران و عصمت و مصونیت قرآن از تحریف، چون سخن خداوند است.
3. احکام اسلامی که باید به‌طور تفصیلی بررسی شود. فقه به افعال بندگان می‏پردازد و آن‌ها را در قالب واجبات و محرّمات یعنی آنچه باید عمل کرد و آنچه باید ترک کرد، بررسی می‏کند.
4. اخلاق: یعنی رفتار و ویژگی‏های روحی، مانند بزرگی و شجاعت و بردباری و فداکاری و خوش‏بینی و بدگمانی.
5. انواع تعامل بشری در زمینه معاملات، سیاست، مدیریت، حکومت و... نیز در عقاید اسلام�� یا نظام اسلامی نقش دارد.

این مباحث کوتاه، چارچوب زنده و پویای اسلام را تشکیل می‏دهد که در هر مرحله و هر زمانی، ‌از عصر پیامبر تاکنون‌، بر اساس اوضاع خاص آن، در حال تکامل بوده است. با بررسی زندگی پیشوایان معصوم، یعنی جانشینان پیامبر، درمی‏یابیم که چارچوب کلی رفتار و عملکرد آنان یکسان بوده، ولی در جزئیات با یکدیگر تفاوت‏هایی داشته است. یکی از آنان راه قیام و خروش را در پیش می‏گیرد، مانند امام حسین(ع)؛ دیگری حکومت و تدبیر را در دست می‏گیرد، مانند امام علی‌بن‌ابی‌طالب(ع)؛ دیگری به