نقص و بی‏نظمی و هرج و مرج در آن راه ندارد. ولی با چند سؤال روبه‌روییم. در این دنیا ستمگرانی را می‏ّبینیم که بدون آنکه از آنان انتقام گرفته شود، مرده‏اند. همچنین ستم‌دیدگانی می‏شناسیم که انتقام آنان گرفته نشده است و از دنیا رفته‏اند. کسانی را می‏بینیم که همه هستی و زندگی خود را در راه خدمت به مردم و آسایش آنان فدا کرده‏اند، ولی پاداشی در برابر آن نگرفته‏اند. این امور با عدالت خداوند سازگار نیست. بنابراین، باید دنیای دیگری وجود داشته باشد، غیر از این دنیای مادی که در آن زندگی می‏کنیم، تا مکمل این دنیا باشد و عدالت که اساس هستی است، محقق شود.
این مباحث را مطرح کردیم و همه آن‌ها ضبط شده است و هرکس می‏خواهد از آن‌ها مطلع شود، می‏تواند به آن‌ها مراجعه کند.
در اینجا به این بحث می‏رسیم که آیا در روز قیامت، جسم عذاب می‏شود یا روح؟ پاسخ ا��ن سؤال روشن است. چرا؟ ما به چه سبب وجود معاد را فرض کردیم؟ گفتیم که ستمگرانی هستند که از آنان انتقام گرفته نشده است. چه کسی ستم کرده است؟ جسم یا روح؟ آیا ستمگر با بدن خود ستم می‏کند یا با روح خود؟ می‏توانیم بگوییم با هر دو. درست است که با دست و جسم خود عمل ظالمانه را انجام می‏دهد، ولی خون و فکر و روح او نیز در این کار شریک است. از سویی نمی‏توان گفت: تنها روح است که ستم می‏کند. اگر چنین بود، برای ارتکاب آن نیاز به ابزار و وسیله نداشت. ظلم و ستم از روح و جسم، هر دو، صادر می‏شود و بنابراین، باید روح و جسم، هر دو، به مکافات برسند.
ایمان ما به معاد بر این اساس است که انتقام ستم‌دیدگان گرفته نشده است. ستم‌دیده کیست؟ جسم است یا روح؟ شخصی که به او ستم می‏شود، مالش به غارت می‏رود، کتک می‏خورد، یا به او توهین می‏شود، آیا تنها جسم او آزرده شده است یا جسم و روحش هر دو؟ شکی نیست که جسم و روح، هر دو، مورد ستم قرار می‏گیرند، نه‌تنها روح و نه‌تنها جسم. از این ‌رو، همان‌گونه که می‏گوییم، فرد ستم‌دیده انسانِ مرکب از جسم و روح است، باید ایمان داشته باشیم که انتقام نیز برای انسانی گرفته می‏شود که مرکب از جسم و روح است.
بنابراین، در روز قیامت انسان به همان شکل و وضع و حالتی که در اینجا دارد، برانگیخته می‏شود و از او یا برای او، انتقام گرفته می‏شود و یا به او پاداش می‏دهند و بدین‌ترتیب، عدالت الهی که در سراسر این جهان هستی هویدا و آشکار است، تحقق می‏یابد.
سؤال دوم این است که انسان چگونه عذاب می‏شود یا پاداش می‏یابد؟ به چه شکل؟ باید توضیح دهیم که عذاب و پاداش انسان در روز قیامت چگونه است. خواهش می‏کنم به این نکات توجه کنید، زیرا مباحثی است که برای زندگی ما بسیار سودمند است. مثال ساده‏ای می‏زنم. شما در خانه خود برق مصرف می‏کنید و این یا به وسیله لامپ است یا رادیو یا ماشین لباسشویی یا پنکه یا یخچال یا اتو و... در خانه از برق استفاده‏های گوناگونی می‏شود، حال یا زیاد یا کم. در آخر ماه مأمور برق می‏آید و قبض برق را به شما می‏دهد. مثلاً به اندازه ده یا بیست و هفت لیره برق مصرف کرده‏اید. وقتی شما برق را به شکل‏های گوناگون مصرف می‏کردید، مأمور برق همراه شما نبود. پس چگونه توانست میزان برقی را که شما مصرف کرده‏اید، اندازه‏گیری کند؟ او از روی کنتور برق، به میزان مصرف شما پی می‏برد. کار این کنتور چیست؟ وقتی برق از آن