کرده‏اند، 28 نفرند، ازجمله طبری، انباری، شیبانی، دارقطنی و کراجکی؛ و حامد حسین هندی و سید عبدالحسین شرف‌الدین و علامه امینی در عصر حاضر.
برخی نیز، ازجمله فخر رازی، گفته‏اند این حدیث متواتر است.
این خلاصه‏ای بود از سند حدیث غدیر و راویان آن، که برای یادآوری برای حاضران برشمردم.
اما برای تفسیر ماجرای غدیر و توضیح معنای ولایت که پیامبر در این روز بر آن تأکید کرد، باید مقدمه‏ای بیان کنم.
برادران، مسئله دین با مسئله آموزش متفاوت است. تبلیغ دین از جنس آموزش نیست تا پیامبر بخواهد دین را به ملت و قوم خود آموزش دهد. بلکه دین به معنای تربیت مردم است. دین یعنی تغییر مفاهیم نزد مردم، تغییر ایمان آنان، تغییر ذهنیت آنان و تغییر عادت‏ها و آداب و رسومشان و به عبارتی کوتاه، دین یعنی تلاش برای از نو ساختن انسان.
انسان عصر جاهلیت، از نظر ایمان و افکار و عقاید و عادات و اعمال، با انسانی که محمد(ص) می‏خواست بسازد، تفاوت داشت. از این رو، بود که پیامبر، برای آنکه بتواند این انسان را دگرگون کند و از نو بسازد، کوشید تا او را تربیت کند. از این رو، در زندگی هیچ پیامبری نمی‏بینیم که روزی به مسجد بیاید و کتاب خود را برای مردم بخواند و بگوید: این واجب است، این حرام است، این مستحب است، این جایز است، این جایز نیست؛ هرگز چنین روشی وجود نداشته است؛ بلکه می‏کوشد تا مردم را تربیت کند. برای نمونه، اسلام خمر را حرام می‏داند، ولی آن را یک‌باره و در یک لحظه حرام اعلام نکرده است. می‏توانست حرمت آن را در یک لحظه اعلام کند، ولی از آنجا که شراب‌خواری برای مردم عادت شده بود، جلوگیری از آن، کسانی را که به آن معتاد شده بودند، دچار مشکل می‏کرد. برای آنکه مردم بتوانند این عادت را ترک کنند، باید راهنمایی و تربیت می‌شدند. از این ‌رو، می‏بینیم اسلام خمر را در مکه حرام نکرد. پس از هجرت پیامبر به مدینه نیز تا دو سال حرمت خمر اعلام نشد. اسلام آن را مباح نشمرد، ولی حکم حرمت آن نیز اعلام نشد، تا اینکه حادثه‏ای رخ داد.
خلاصه آن حادثه این است که برخی از بزرگان صحابه در خانه عتبان بن مالک بودند و شراب خوردند و مست شدند. در آن حال درگیری شدیدی میان آنان به وجود آمد. از آنجا که این درگیری میان رؤسای قبایل بود، افراد هر قبیله به‌سرعت برای طرف‌داری و حمایت از رئیس خود صف کشیدند و بدین‌ترتیب، زمینه برای فتنه فراهم شد، درحالی‌که پایه‏های امت اسلام هنوز ضعیف بود. از این رو، مردم از این واقعه که نزدیک بود فتنه اوس و خزرجی و درگیری‏های قبیله‏ای را زنده کند، بسیار ناراحت شدند. این حادثه کیان اسلام را تهدید کرد و به همین سبب، باعث ناراحتی و نارضایتی شد و همه نیز می‏دانستند که منشأ این درگیری مستی و شراب‌خواری بوده است. از این ‌رو، دل‌ها آماده قبول حکم [حرمت] شراب شد و نخستین آیه برای تحریم خمر نازل شد: « ﴿ إِنَّمَا یرِیدُ الشَّیطَانُ أَن یوقِعَ بَینَکُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ فِی الْخَمْرِ وَالْمَیسِرِ وَیصُدَّکُمْ عَن ذِکْرِ اللّهِ وَعَنِ الصَّلاَة فَهَلْ أَنتُم مُّنتَهُونَ ﴾ .»[207] این آیه تنها بیانگر سرزنش و نکوهش خداوند بود و مردم تا یک ماه، دو ماه یا بیشتر، درباره حکم خمر سؤال می‏کردند. در