گام به گام با امام موسی صدر جلد 10
بهمنزله ترسیم تدریجی تابلویی نقاشی است که نگاره وجود انسان و حیات و زندگی اوست. هر عمل او چون قلممویی است که نقشی را ترسیم میکند. در حقیقت، آن نگاره مجموعه نقاشیهایی است که با آن قلمموها ترسیم شده است؛ یا بهتر است بگوییم که ذات انسان شمارشگری است که این حرکات را میشمارد، آنها را حفظ میکند، عینیت میبخشد و در مرور ایام از آنها پاسداری میکند.
سوم، جزا همزیستی انسان است در آخرت با کارها و آثار کارهایی که در زندگی دنیا از او صادر شده است. طبیعی است که شکل عمل در آخرت با شکل آن در این دنیا تفاوت دارد. اما هر دو تعبیر حقیقت واحدند و هر دو از آن حقیقت پرده برمیدارند؛ چون آب هنگامی که منجمد یا تبخیر میشود. پس انسان در آخرت هر عمل خیر یا شری را که انجام داده است، حاضر میبیند، آن را درک میکند و به دقت تشخیص میدهد و متوجه مسئولیت خود در قبال آنها میشود. به تعبیر قرآن : « ﴿ کَفی بِنَفسِکَ الیَومَ علیکَ حَسیباً ﴾ .»[90] حقیقت آن است که عذاب و ثواب آنجا خلاصه اعمال و رفتاری است که از انسان سر زده است، نه اینکه جزایی باشد که از نظر حقیقت و نوع آن با اعمال انسان تفاوت داشته باشد. در این دنیا مثال آن زندان است یا پرداخت غرامت برای سارق یا هرکس که خلاف قوانین رانندگی رفتار کند. پس زندان و جریمه نقدی، در حقیقت، با دزدی یا تخلف از قوانین راهنمایی و رانندگی متفاوت است. ولی عذاب صورت اعلا و ملکوتی اعمالی است که از انسان سر زده. شاید بتوانیم تصویر کریه عمل ناپسندی را که از یک شخص در پوششی زیبا سر میزند، به دقت درک کنیم. اگر توجه کنیم به غصب حقی یا اذیت کردن بیگناهی یا کبر ورزیدن بر مردم، آنگاه تصویر واقعی آن و زشتی آن را با اندکی دقت درمییابیم. به همین ترتیب، ثواب و ارتباط آن را با عمل صالح درمییابیم.
چهارم، جزای هر عملی مستقیماً و بیدرنگ با آن همراه است و اما وقوع آن در دنیا همراه پوشش زیبایی است که آن را میپوشاند و شرایط موجود در این دنیا و انگیزههای عمل و منافع حاصل از آن و غفلت و غیر ذلک مانع دیدن حقیقت عمل و در نتیجه، جزای آن است. به تعبیر قرآن : « ﴿ لَقَد کُنتَ فِی غَفلَـة مِن هذا فَکَشَفنا عَنک غِطاءَک فَبَصَرُک الیَومَ حَدِیدٌ ﴾ .»[91] بنابراین، تلاش و حرکت، ابعادی جاودانه و تصاویری ماندگار و پیدرپی دارد که ما را وامیدارد به مسئولیت الهی و تأثیر عمل بر نفس خود و بر جهان فکر کنیم و پیش از اقدام به کاری بسیار در آن بیندیشیم.
در پایان، این بحث را با مثالی تمام میکنیم. میوه رسیده و کامل یا معیوب و فاسدی را در نظر بگیریم. سلامت این میوه یا عیب آن زاده روز برداشت نیست، بلکه نتیجه کار باغبان، زمان آبیاری کردن، زمان مبارزه با آفات و امراض و رسیدگی به درخت یا ترک کردن این کارهاست. بنابراین، معیوب شدن اثر مستقیم تنبلی باغبان، غفلت از زمان آبیاری یا وقت مبارزه با امراض و غیره است، نه نتیجه لحظات آخر. جزا نیز همینگونه است. جزا نتیجه اعمال و وضعیت روز معاد نیست بلکه اثر عمل ما در دنیاست. پس ما در این دنیا هر رفتاری کنیم، با عملمان و نتیجه آن زندگی میکنیم، اما از رؤیت جزا ناتوانیم و آن را روز قیامت خواهیم دید.
والسلام علیکم و رحمـةاللّه و برکاته.
[90]. «امروز تو خود برای حساب کشیدن از خود بسندهای.» (اسراء، 14)
[91]. «تو از این غافل بودی. ما پرده از برابرت برداشتیم و امروز چشمانت تیزبین شده است.» (ق، 22)