که گویی منطقه جبل لبنان از لحاظ فرهنگ و تمدن، بخشی از اروپا شده بود.
دانشگاه‌ها، مراکز آموزش عالی، بیمارستان و مراکز درمانیِ متعدد پدید آمد. مرکز آموزشی عینطوره را می‌شناسید که حدود 130 یا 140 سال قدمت دارد و یک دبیرستان بسیار بزرگ است که من در سالن اجتماعات آن سخنرانی کردم و از امکانات بسیار آن به شگفت آمدم و گمان نمی‌کنم که ما دانشگاهی همانند آن داشته باشیم. از دیگر مراکز علمی می‌توان به دانشگاه امریکایی اشاره کرد که حدود 110 سال از عمر آن می‌گذرد، یا درمانگاه بَحنَس و بیمارستان هَملین و غیر این‌ها که حدود یکصد سال یا بیشتر قدمت دارند. این‌ها همه مراکز و مؤسساتی بودند که کشورهای اروپایی آن‌ها را تأسیس کردند و بدین‌ترتیب، سطح نخبگان منطقه جبل را ارتقا دادند. این در حالی بود که عموم مارونی‌ها در فقر مطلق به سر می‌بردند و از قطحی هلاک می‌شدند. از این رو، به ناچار، به امریکای شمالی و جنوبی و آفریقای غربی مهاجرت کردند و چنان‌که می‌دانید، آخرین مرحله از مهاجرت لبنانیان که در اواسط قرن نوزدهم آغاز شد، از منطقه جبل لبنان بود. از این رو، شاهدیم که نخستین مهاجران لبنانی به آن قاره‌ها، مسیحیان و دروزیان منطقه جبل لبنان بودند. امّا مهاجرت شیعیان در اوایل قرن بیستم آغاز شد.
از سوی دیگر، اهالی منطقه جبل لبنان از پرداخت مالیات و خدمت سربازی برای عثمانی‌ها معاف شدند. یک ضرب‌المثل قدیمی لبنانی هم با اشاره به همین نکته می‌گوید: «خوشا به حال کسی که در جبل لبنان لانه بزی دارد.»
دولت‌های اروپایی، مسیحیان جبل لبنان را در شمال آفریقا به خدمت گرفتند و آنان در مقام مترجم و خبرچین برای استعمارگران فرانسوی مشغول کار شدند.
مهاجرت فرهنگی لبنانی‌ها به مصر نیز موجب شد که روزنامه‌های مهمی چون الأهرام، الهلال و المقتطف در قاهره به دست مسیحیان لبنان منتشر شود. آل زیدان و دیگر خانواده‌های لبنانی که اغلب آنان اهل کفرشیما بودند، چندین مؤسسه فرهنگی در مصر تأسیس کردند. از سوی دیگر، مهاجرت لبنانیان، موجب انتقال فرهنگ و ادبیات عرب به آمریکای لاتین و تأسیس «اتحادیه اندلس» در آن منطقه شد. اهالی مهاجر جبل لبنان برای مبازره با حکومت عثمانی، ندای پان ‌عربیسم سردادند و تبادل فرهنگی میان اعراب و اروپاییان آغاز شد که نتیجه آن، تأسیس دانشگاه‌ها و مراکز آموزشی در جبل لبنان بود.

این وضعیت تا دو نسل در لبنان ادامه داشت و در ذهن عده‌ای از اهالی جبل لبنان چنین القا کرد که آنان از لحاظ فرهنگ و تمدن از دیگران پیشرفته‌تر هستند. عده‌ای دیگر از آنان نیز به اندیشه پان عربیسم گرایش پیدا کردند. در آن دوره، یعنی در فاصله سال‌های 1860 تا 1920 میلادی وضعیت چهار استان دیگر، با اوضاع منطقه جبل کاملاً تفاوت داشت. جبل لبنان با سرعتی بسیار پیشرفت کرده و از لحاظ فرهنگ و تمدن به اروپا نزدیک شده بود، امّا چهار استان دیگر چنین وضعیتی نداشتند.
استان‌های بیروت و طرابلس تحت قیمومیت حکومت عثمانی قرار داشتند، زیرا با عثمانی‌ها هم‌مذهب بودند.
فعالیت‌های تجاری در این مناطق به اوج خود رسیده بود. بنیادهای فرهنگی اسلامی تحت عناوین