می‏کند و فرصتی برای برگزاری مراسم فردا شب باقی نمی‏ماند.
بنابراین، ما امشب با جلساتی که داشتیم، وداع می‏کنیم، همچنان‌که ماه رمضان را نیز وداع می‏گوییم و خداوند خود گواه است که ما اندوهگین هستیم. تردیدی نیست که در این ماه مبارک از بیشترین و بهترین و کامل‌ترین فرصت‏ها بهره‌مند بودیم. ماه رمضان ماه خداست و ما در این ماه در میهمانی خدا مشمول رحمت او بودیم و دعاهایمان در آن پذیرفته و خوابمان عبادت و نفس‏هایمان تسبیح و کارهایمان مقبول بود.
در این ماه، درهای بهشت گشوده و درهای آتش بسته بود و شیاطین در زنجیر بودند و رسول خدا(ص) ما را از این فرصت‏ها آگاه کرده بود. ما در این ماه، چه فهمیده باشیم و چه نفهمیده باشیم، در جوار رحمت خدا بودیم و اجابت دعایمان نزدیک بود و برآورده شدن خواسته‏ها و نیازهایمان تنها منوط به همت و اراده خودمان بود.
از خداوند می‏خواهیم که از این ماه بهره برده و به نتایج آن رسیده باشیم. اگر از آن بهره برده باشیم، اندوهی نداریم و از این ماه توشه‏ای برای سال آینده برداشته‏ایم و چقدر به این توشه نیازمندیم. ما با بی‏نیازی جستن از نیازها توشه برگرفتیم و در برابر شهوت‏ها ایستادیم و در عین حال عادت کردیم که در برابر سختی‏ها و مشکلات در آینده استوار ب��شیم.
بی‏گمان ما باید زندگی سخت و طولانی خود را با همت و اراده بپیماییم و عزت و افتخار و شکوهی به ما داده نمی‏شود جز با تلاش و زحمت و مجاهدت. اگر توانستیم در برابر شهوت‏ها و وسوسه‏ها و در برابر سختی‏ها و مشکلات استوار بایستیم، بدان معناست که توانسته‏ایم از این ماه مبارک برای زندگی خود و برای سختی‏های آینده توشه برداریم.
بنابراین، ماه رمضان ماه بخشش و توبه، ماه دعا و توسل و ماه تعالی روحی است و چنان‌که پیامبر(ص) در خطبه خود فرموده است، ماه یادآوری گرسنگی و تشنگی روز قیامت است؛ همچنان‌که ماه احساس دردهای دوستان و برادرانمان است؛ ماه درک گرسنگی و تشنگی و ناتوانی آن‌ها در رسیدن به خواسته‏هایشان است. از سویی ماه رمضان ماه جهاد نیز هست، زیرا در این ماه، دو واقعه بزرگ در تاریخ امت ما رخ داده است: یکی جنگ بدر (روز فرقان) که نخستین واقعه جدی و اثرگذار در تاریخ اسلام بود و دیگری فتح مکه که بزرگ‌ترین رخداد در تاریخ پیروزی‏های مسلمانان است؛ واقعه‏ای که باعث شد مردم به دست رسول خدا گروه گروه وارد دین خدا شوند.
پس فراموش نکنیم که ما در این ماه قرار داریم و باید در آن به تعالی روحی و محبت و رحمت و مهر‏ورزی برسیم. همچنین در این ماه باید فروتنی و در عین حال قدرت و صلابت را در برابر دشمنان خدا بیاموزیم. ما در دعاهای این ماه از خدا می‏خواهیم که نام ما را در زمره سعادتمندان قرار دهد و روح ما را با شهیدان محشور کند. ما در این ماه آماده می‏شویم تا هر کس را که به ما مهر می‌ورزد، دوست بداریم و با هرکه با ما همکاری می‏کند، همکاری کنیم. آماده می‏شویم تا با کسانی که به ما ستم می‏کنند و دشمنی می‏ورزند، بجنگیم و جهاد کنیم و سخت بگیریم.
این ماه فرصتی بود برای آماده شدن، برای رویارویی با زندگی تا بتوانیم مثل کسانی که در کنار پیامبر(ص) ایمان آوردند، « ﴿ أَشِدَّاءُ عَلَی الْکُفَّارِ رُحَمَاءُ بَیْنَهُمْ ﴾ »[408] باشیم.