سخن خدای تعالی آمده است : « ﴿ الّذین یقاتِلُونَ فی سَبیلِهِ صَفّاً کأَنهُم بُنیانٌ مَرصُوصٌ ﴾ »[111] دریافت ما را روشن‌تر می‌کند. برای توضیح بیشتر این مبحث باید به روایاتی که بر اعمال صالح تأکید دارد و نیز به آیاتی که در جای جای قرآن کریم کارهای خیر را بیان می‌کند، توجه کنیم. نتیجه این مقایسه آن است که امت زنده، امتی است که در راه کمال و تلاش خویش تنها به نمازها و عبادت‌ها اکتفا نمی‌کند و کار دفاع را برای دیگران فرو نمی‌گذارد. این امت به عکس آن نیز عمل نمی‌کند؛ بدین‌معنا که خشونت را پیشه سازد و نمازها و رأفت‌ها و عبادت‌ها را ترک کند، بلکه هر دو را با هم به کار می‌گیرد؛ در برابر زور تسلیم نمی‌شود و در برابر ضعیف نیز طغیان نمی‌کند، بلکه در هر حالتی با حق است.

دوم، مفهوم آیه « ﴿ کُلُوا وَ اشرَبُوا وَ لا تُسرِفُوا إِنَّهُ لا یحِبُّ المُسرِفِینَ ﴾ » این است که اعتدال در رفتار و در زندگی و پرهیز از افراط و تفریط شرط‌های اساسی برای بقای امت است. قرآن کریم در برابر افراد بخیل و کم‌فروش و اسراف‌کنندگان و اتلاف‌کنندگان موضع می‌گیرد. مشکل زندگی امروزه هم تا حد بسیاری به فقدان توازن و اعتدال در زندگی بازمی‌گردد. نیازهایی داریم که افزون می‌شوند و علت آن نیز افزایش تولید است، نه افزایش تقاضا؛ و نیز شیوه‌هایی که تولیدکنندگان بسیار از آن در تبلیغات استفاده می‌کنند. باید به نیازهای آدمی پاسخ داد، اما به نیازهای ضروری. پاسخ به نیازهای غیرضروری اسراف و برآوردن نیاز کاذب است و هیچ حد و حدودی ندارد و همه اوقات و همه فعالیت‌ها را می‌بلعد و آدمی را اسیر استمرار نیازهای روزافزونِ کاذب می‌کند.

برای توضیح این اصل و توجه و اهتمام کافی به این مسئله، آیه دیگری را می‌خوانیم : « ﴿ قُل مَن حَرَّم زینَةَ اللهِ الَّتی أَخرَجَ لِعبادِهِ وَالطَّیباتِ مِنَ الرِّزق ﴾ .» نیازهای اساسی انسان شامل رفاه، استفاده از زینت و بهره بردن از خوردنی‌های خوش‌طعم است که نه می‌توان آدمی را از آن‌ها منع کرد و نه منع آن‌ها جایز است. به تعبیر حدیث شریف : «خداوند می‌خواهد که آثار نعمت خویش را بر بنده‌اش ببیند.» آنچه از ما خواسته شده این است که بر نیازهای روزافزونی که به‌واسطه تبلیغات و رقابت‌ها یا میل به مطرح شدن و فخرفروشی و دیگر عوامل روانی ایجاد می‌شود، حدی قرار دهیم. در یک کلمه، باید از نیازهایی که ابزار تولید بر ما تحمیل می‌کند، بپرهیزیم، وگرنه چون امروز، اقتصادمان اقتصاد مصرفی می‌شود.

سوم، قرآن کریم اصول ضروری بقای امت را منوط به تحریم کارهای زشت و ناپسند، چه آشکار و چه مخفی، و خروج از راه راست و دوری از ظلم و پرهیز از شرک به خدا و تهمت بستن به خدا می‌داند. مفهوم این آیه در انحراف و مبالغه در مصرف خلاصه می‌شود.

چهارم، ظلم در همه انواع آن : ظلم به خدا که شرک است؛ ظلم به نفس که هدر دادن توانایی‌ها یا صرف آن در راهی است که فایده‌ای ندارد؛ ظلم به دیگران که عبارت است از تصرف به زور، اتهام، آزار و اذیت و خلف وعده.

ظلم هم نکته چهارم از اصولی است که امت برای بقای خود باید بدان عمل کند. ما باید این اصول را رعایت کنیم، چراکه رعایت نکردن آن‌ها امت را در معرض خطر قرار می‌دهد و زمانی که اجل فرامی‌رسد، نه می‌توان آن را عقب انداخت و نه به جلو. خداوند ما را از آن مصون دارد و در برابر ظالمان یاری‌مان دهد.

والسلام علیکم و رحمـةاللّه و برکاته.