این گفتار با همین عنوان در کتاب حدیث سحرگاهان درج شده است.

﴿ بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ ﴾

﴿ وَإِذْ قَالَ رَبُّکَ لِلْمَلاَئِکَـةِ إِنِّی جَاعِلٌ فِی الأَرْضِ خَلِیفَـةً قَالُواْ أَتَجْعَلُ فِیهَا مَن یُفْسِدُ فِیهَا وَیَسْفِکُ الدِّمَاء وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِکَ وَنُقَدِّسُ لَکَ قَالَ إِنِّی أَعْلَمُ مَا لاَ تَعْلَمُونَ ﴾ .

و چون پروردگارت به فرشتگان گفت : من در زمین خلیفه‌ای می‌آفرینم، گفتند : آیا کسی را می‌آفرینی که در آنجا فساد کند و خون‌ها بریزد و حال آنکه ما به ستایش تو تسبیح می‌گوییم و تو را تقدیس می‌کنیم؟ گفت : من آن دانم که شما نمی‌دانید.

(بقره، 30)

این آیه و آیه‌های پس از آن، داستان آفرینش انسان در زمین است و افسانه نیست. قرآن کریم کتابی است که باطل به هیچ روی به آن راه نمی‌یابد.[52] همچنین، نقل رویدادهای متعدد تاریخی هم نیست، بلکه، آن‌گونه که من درمی‌یابم، داستان حیات انسان است؛ هر انسانی که روی زمین می‌زید. آیه‌ها بر این تأکید دارند که خداوند سبحان، خواسته است بر زمین جانشینی قرار دهد. «زمین» کلمه‌ای است در برابر «آسمان» که منظور از آن تنها «کره خاکی» نیست، بلکه مفهوم این کلمه زمین، ستارگان، آفاق، مکان‌های مختلف مادی و ابعاد مادی انسان را در بر می‌گیرد. بنابراین، خداوند خواسته است که در عالم ماده، جانشینی قرار دهد.

«جانشین» چه کسی است؟

هرکس که محرم اسرار شخصی است، الزاماً جانشین او نیست. همچنین، ابزاری که آدمی آن‌ها را به کار می‌گیرد، جانشین او نیستند. خلیفه انسان همان وکیل و کارگزار اوست؛ کسی که اصول کلی را اجرا می‌کند و مطابق فهم و آگاهی‌اش و با مسئولیت خویش رفتار می‌کند. بنابراین، شکی نیست آن‌گاه که خداوند می‌خواهد در زمین جانشینی قرار دهد، آن جانشین باید مسئول و آگاه باشد و مسئولانه و آگاهانه رفتار کند و اهداف خدای سبحان را اجرا کند. پس، آن کس که به این کار می‌پردازد، ابزار یا چیزی شبیه به آن نخواهد بود.

آن‌گونه که از آیات قرآن و فرهنگ دینی درمی‌یابیم، فرشتگان به اسباب اجرای اراده الهی شبیه‌ترین‌اند. اما آنان با اینکه خدا را نافرمانی نمی‌کنند، جانشینان خدا در زمین نیستند. جانشین کسی است که مسئولیت می‌پذیرد و با آگاهی رفتار می‌کند. این بدان معناست که انسان توانایی انجام دادن خیر یا شر را دارد و می‌تواند خیر و شر را با مسئولیت خود برگزیند. بنابراین، معنای «خلیفـةاللّه» بودن انسان این است که او میان خیر و شر مخیر است و مجبور نیست. خدا هر دو راه را به او نشان داده و سپس، مسئولیت را بر عهده او گذاشته است. چون فرشتگان شنیدند که خداوند جانشینی مخیر و آگاه