مکان و تاریخ : بیروت

مناسبت : امام صدر، پس از بازگشت از سفر حج، این مقاله را درباره احساس و برداشت خود از حج و دیدارهای خود با مسئولان عربستان سعودی نوشت.

منبع : أمل و رسالة، شماره 29

متن

قرآن کریم، بین وجوب حج بر فرد مستطیع از یک سو و کفر شمردن خودداری از ادای آن از سوی دیگر، پیوند داده و در عین حال تأکید کرده است که خداوند از جهانیان بی نیاز است. هرکس در مفهوم آیات ژرف بنگرد، می‌تواند معانی متعددی از آیه حج به دست آورد، ازجمله اینکه :

1. حج بر فرد توانگر، یعنی کسی که، بنا بر احادیث، توانایی فراهم کردن توشه کافی و وسیله برای سفر حج و بازگشت داشته باشد، واجب است.

2. این بدان معناست که نگرش و روش و احساس، سه عنصری هستند که در حج به سوی خداوند تحول پیدا می‌کنند و این تحول در زندگی فردی و اجتماعی مسلمانان ضروری است.

3. نکته دیگر اینکه سفر حج سفر ایمان در دو بعد آسمانی و زمینی آن است و انسان وقتی با جسم خود به سوی کعبه و دیگر مقام‌ها حرکت می‌کند، از «خلق» به سوی «حق» و از فرد به سوی امت گام برمی‌دارد.

4. سفر از خلق به سوی حق، با بریدن از وابستگی‌های مادی و عروج به دنیای آزادگی و وارستگی از مادیات تحقق می‌یابد. حاجی، خانه و خانواده و عادت‌ها و شهر خود را رها می‌کند و وقتی به میقات می‌رسد، لباس‌های خویش را کنار می‌گذارد و جسم خود را نادیده می‌گیرد و پس از ادای مناسک حج خواهش‌ها و وقار خود و پرسش‌های عقلانی خود را وامی‌گذارد و تسلیم اوامر پروردگار می‌شود و با نماد و رمز پرتاب سنگ، از دشمنان خداوند بیزاری می‌جوید و سرانجام با نماد و رمز قربانی کردن، از دارایی خود دست می‌شوید و بدین‌ترتیب، از هرچه غیرخداست و از همه وابستگی‌های مادی خود در زندگی، آزاد می‌شود.

5. سفر از فرد به سوی امت، با رها کردن ویژگی‌ها و امتیازات فردی و خانوادگی و ملی و قومی و طبقاتی تحقق می‌یابد. فرد در شکلی یک‌دست و یک‌پارچه ذوب می‌شود و به قلب اسلام، کعبه مکرمه، و سپس به صفا و مروه نزدیک می‌شود. با حرکت دایره‌ای بر گرد کعبه و با حرکت افقی میان صفا و مروه، امواج فردها و گروه‌ها در هم می‌آمیزند و وحدتی همگون و دارای آغاز و پایان و با رفتار و حرکات همسان پدید می آورند و بدین‌ترتیب، کارگاه حج از فرد، گروه می‌سازد.

6. نکته دیگر اینکه روگرداندن از حج به منزله کفر و خودبزرگ‌بینی و خودپسندی است و این همان چیزی است که عبارت « ﴿ فَإِنَّ الله غَنِیٌّ عَنِ الْعَالَمِینَ ﴾ .»[41] آن را بیان می‌کند.