از فِرَق گوناگون، به جای فکر کردن به دفاع از خود، به دفاع از وطن خواهند پرداخت و احساس وابستگی به لبنان تقویت خواهد شد. در غیر این صورت، من تردید ندارم که در آینده ممکن است بحران دیگری رخ دهد و همه‌چیز را از بین ببرد.

ولی این باورِ تقریباً فراگیر وجود دارد که طبیعت نظام اقتصادی کنونی که بر پایۀ لیبرالیسم استوار است و اقدامات افراد آن را تقویت می کند، باید حفظ شود، به ویژه آنکه لبنان ثروت طبیعی ندارد و موفقیت حقیقی آن در این است که به عنوان جامعه ای خدماتی فعالیت کند.

همه می‌دانند که نظام اقتصادی کنونی درحقیقت بر پایۀ لیبرالیسم استوار نیست، بلکه بر پایۀ انحصارگری‌ها استوار است. محرومیتی که صدها هزار نفر از لبنانیان در آن به سر می‌برند، ناشی از عملکرد نادرست است نه نظام اقتصادی آزاد. آنچه اکنون در لبنان هست، آزادی در انحصارگرایی است. قوانینی وجود دارد که از انحصارگرایی به سود عده‌ای اندک حمایت می‌کند. این عده روز به روز ثروتمندتر می‌شوند و در مقابل، فقیران نیز بیچاره‌تر می‌شوند.

نمونه‌های بیشتری برای شما ذکر کنم: چه کسی باور می‌کند که در نظامی لیبرال، قانونی وجود دارد که شرکت‌ها را مجبور می‌کند نمایندگان خود را عوض نکنند، مگر آنکه معادل سود پنج ساله را به آن‌ها پرداخت کنند؟ چه کسی باور می‌کند که منابع آب در لبنان بیش از 11 میلیارد متر مکعب است ولی تنها از 600 میلیون متر مکعب آن بهره‌برداری می‌شود؟ چرا طرح رودخانۀ لیطانی اجرا نشده است؟ این طرح برای آب‌رسانی به 245 هزار هکتار زمین در جنوب کافی است. چرا طرح رودخانۀ عاصی اجرا نشده است؟ این طرح برای آب‌رسانی به 15 هزار هکتار در بقاع کافی است. چرا اصرار است که جنوب تهی‌دست بماند و بقاع همچنان فقیر باشد؟ چرا می‌ترسند که وضع همه بهتر شود؟

به نظر می رسد شما مشکل را تنها به عوامل داخلی ربط می دهید. درمورد نیروهای بیگانه‌ ای که در لبنان فعالیت می کنند، شبهاتی قوی وجود دارد.

عوامل داخلی است که فرصت سوء‌استفاده را برای بیگانه فراهم می‌کند. تفاوت گسترده در سطح اجتماعی، تنش را دامن می‌زند و فرصت را برای گرایش‌های افراطی در هر دو طرف آماده می‌کند. گذشته از آن، اسرائیل برای در هم کوبیدن لبنان، و نه فقط مقاومت فلسطین، تلاش می‌کند و در اصل می‌خواهد برهان کسانی را که قایل به امکان همزیستی میان فرقه‌های دینی مختلف هستند، باطل کند و از این راه، مخالفت خود را با وجود فلسطینیان توجیه کند. من تردید ندارم که اسرائیلیان در این زمینه نقش مستقیم دارند. مرزهای خشکی و آبی، گسترده است و وارد کردن اسلحه و مزدور برای کاشتن تخم درگیری و بحران در زمینِ آمادۀ انفجار، بسیار آسان است.

برخی نیز، با توجه به آنچه رخ داد، معتقدند که بین واقعیت اجتماعی و جمعیتی فرقه های لبنان و نمایندگان سیاسی آن ها، به نوعی توازن وجود ندارد. این عده بر ضرورت بازنگری در ساختار سیاسی کنونی سخت پافشاری می کنند.

از زمان استقلال تاکنون هیچ‌گاه اظهارات سیاسی عملاً حقایق جمعیتی و اجتماعی فرقه‌ها را بازتاب نداده‌اند. شاید ریشۀ آن در فئودالیسم سیاسی باشد.