گام به گام با امام موسی صدر جلد 1
1. تعریف فرهنگ در این بحث؛
2. فرهنگ اسلام یا اسلام فرهنگی؛
3. دیدگاه اسلام درباره فرهنگهای گوناگون؛
4. ارائه نمونه روشنی از این دیدگاه.
برای آنکه از بحثهای طولانی درباره تعریف فرهنگ دوری کنیم، حداقل در این بحث، فرهنگ را زندگی عقلانی تعریف میکنیم. در این صورت، این اصطلاح شامل حقوق و فلسفه و عرفان و علوم و هنر و ادبیات میشود.
بُعد فرهنگی اسلام مهمترین و اساسیترین بعد اسلام است. تصادفی نیست که وحی الهی بر پیغمبر اسلام(ص) با این آیات شروع شده است: اقْرَأْ وَرَبُّکَ الْأَکْرَمُ الَّذِی عَلَّمَ بِالْقَلَمِ عَلَّمَ الْإِنسَانَ مَا لَمْ یَعْلَمْ.[56]
مسلّم است که آغاز وحی الهی با این آیات، اهمیت و اساسی بودن بُعد فرهنگی اسلام را نشان میدهد. فرهنگ اسلام از دو بعد اساسی تشکیل شده است:
الف. مفاهیم؛
ب. تعالیم.
در اسلام اولین پایه برای ایجاد شخصیت مسلمان همان مفاهیم اسلامی است، زیرا اسلام با توجه به سه رکن اساسی خود، عقاید و اعمال و اخلاق، مبانی اندیشه فرد مسلمان را با تمرکز بر مفاهیم اسلامی شکل میدهد. این مفاهیم پایه و اساس ایمان و عبادات و حقوق و ارزشهای اخلاقی اوست.
در نظر اسلام، خداوندِ جهان یگانه و از هر نظر یکتاست، دانا و دادگستر است، جامع همه کمالات و از هر نقصی منزه است. او ازلی و ابدی است، بینیاز از جهان و جهانیان است، همهکس و همهحال در برابر او یکسان است. همهچیز در جهان مخلوق اوست و او به هیچیک از آنها نیازی ندارد. میان او با هیچ چیزی و هیچ انسانی و هیچ حالتی نسبتی نیست. خداوند به هیچ صورتی و با هیچ اقدامی و با هیچ تحولی در جهان تغییر و تحول پیدا نمیکند.
این خداشناسی انسان را به فطرتش میخواند، تا نوای ضمیرش را، که او را به ایمان فرامیخواند، بشنود و دریابد. سپس، این دریافت او را بر آن میدارد که در خلقت آسمان و زمین و اختلاف روز و شب و آفاق و انفس تدبر و تأمل کند، تا حق بر او روشن شود و با ایمان عقلی و قلبی زندگی کند.
این دیدگاه درباره آفریدگار جهان، مشخصات ایمانِ مسلمان را بهطورِ واضح نشان میدهد و حقیقت نماز و سایر عبادات را از نظر اسلام روشن میکند. عبادت در نظر اسلام برای راضی کردن خدا یا سود رسانیدن به او و نیز برای رفع غضب یا بزرگداشت او نیست. عبادتِ خدا اخلاص در بندگی او و رهایی از غیر اوست. عبادت در نظر اسلام سبب احساس انس و تقرب به خداوند جهان است و درنتیجه، احساس برخورداری از نیرویی در انسان بهوجود میآورد که از تقرب و نزدیکی به خدا سرچشمه گرفته است. عبادت در اسلام، حضور در پیشگاهِ الهی است.
عبادت به معنای کسب صفات الهی است و
[56]«بخوان، و پروردگار تو ارجمندترین است. خدایی که بهوسیله قلم آموزش داد، به آدمی آنچه را که نمیدانست بیاموخت.» (علق،3ـ5)