می‏دهند. ما می‏توانیم کره زمین را، با وجود بزرگی آن، ببینیم و آن را رسم کنیم و در برابر خود قرار دهیم. بنابراین، مانعی وجود ندارد که نتوانیم دریای مدیترانه یا کره زمین یا ستارگان یا تصویر دوستان و پدران یا مادرانمان را در اندازه کوچک تصور کنیم؛ نه در اندازه و حجم بزرگ، تا این سؤال پیش آید که چگونه می‏توان پدرمان را یا دریای مدیترانه یا کره زمین را که بزرگ‌تر از بدن ماست، تصور کرد؟
هرچند این اشکال درست نیست، باز ممکن است کسی آن را مطرح کند و ما نیز چنین پاسخی می‏دهیم که: آنچه روی کاغذ می‏بینید، عکس زید یا عمرو یا عکس دریای مدیترانه یا دیگر اشیاست. دقیق فکر کنید که این برگه کاغذ چیست؟ آیا خود صورت پدر یا خود تصویر دریای مدیترانه روی آن وجود دارد؟ نه. روی این کاغذ خط‌های سیاه و سفید و قرمز و آبی وجود دارد، نه چیز دیگر. مجموعه‏ای از خطوط سیاه و سفید و رنگ‌هاست. این‌طور نیست که خود صورت شخص یا خودِ دریا بر کاغذ مجسم شده باشد. این اشتباه است؛ درحالی‌که صورت پدر من یا صورت دریای مدیترانه در ذهن من موجود است و من آن را عملاً می‏‏بینم. نقشه در واقع از خط و نقطه و رنگ آبی و قرمز و... تشکیل شده است و چیز دیگری در کار نیست و هیچ اثری نیز ندارد، یعنی نه خود دریا روی نقشه است، نه عکس شخص روی کاغذ و نه با نگاه به ماکت کره زمین می‏توانید خود کره زمین را مشاهده کنید. تنها مجموعه‏ای از خط و طرح روی آن‌ها می‏ّبینید و همین خ�� و طرح‏ها شما را به یاد کره زمین یا دریای مدیترانه یا شخصی حاضر یا غایب می‏اندازد. پس این اِشکال درست نیست. دوباره بر این پدیده‏ای که هر روز با آن سر و کار داریم، تأکید می‏کنم. الآن اگر به شما بگویند یک زیردریایی اسرائیلی با چندین متر طول و عرض در دریای مدیترانه غرق شده است، بلافاصله آن را با همه طول و عرضش تصور می‏کنید، هرچند بزرگ‌تر از جسم شماست. یا وقتی می‏َشنوید کشتی جاسوسی آمریکا در آب‌های کره شمالی توقیف شده است، به‌سادگی و بی‌هیچ مشکلی می‌توانید تصور کنید که طول و عرضش چندین متر است و در آن 96 دریانورد کار می‏کنند. ولی آنچه در روزنامه‏ها می‏بینید و می‏خوانید، مجموعه‏ای از خطوط‌اند، نه صورت اشیا.
در حقیقت شما هستید که این صورت‏ها را می‏آفرینید. مغز شماست که آن‌ها را خلق می‏کند. همان‌گونه که خدا انسان را می‏آفریند، مغز انسان نیز صورت ذهنی انسان را می‏آفریند. پس شما می‏توانید صورتی بزرگ‌تر از خودتان خلق کنید. اگر تنها جسم بودید، نمی‏توانستید موجودی بزرگ‌تر از خودتان را تصور کنید. زیرا بزرگ‌تر بودنِ مظروف از ظرف ممکن نیست. ممکن نیست در لیوانی بیش از حجم معین آن، آب جا بگیرد. نمی‏توان آب یک پارچ را به‌طور کامل در آن لیوان خالی کرد. چرا؟ چون هر دو مادی هستند. اگر من تنها ماده بودم و طول و عرض و عمق داشتم، نمی‏توانستم چیزی بزرگ‌تر از خودم را تصور و درک کنم.
به‌هرحال پاسخ این سؤال چیست؟ آیا روح وجود دارد؟ شکل آن چگونه است؟
آری، روح وجود دارد و با همه موجودات این جهان متفاوت است. الآن این کاغذی که طول آن یک متر و عرض آن نیم متر است، تنها گنجایش تصویر و مطلب محدود و معینی را دارد و برای بیش از آن جا ندارد. چرا؟ چون از جنس ماده است و طول و عرض و عمق دارد؛ درحالی‌که روح چنین نیست.