دین یک ایدئولوژی است. هر ایدئولوژی منطق و نگاه خاصی برای تحلیل تاریخ و رویدادها دارد. برخی از ایدئولوژی‌ها تحلیل مادی از تاریخ دارند و برخی دیگر دین و قوم‌گرایی را محرّک ملت‌ها می‌دانند.
منطق و نگاه اسلام در تحلیل رویدادهای تاریخی چیست؟
در اینجا باید نکته‌ای ریشه‌ای را توضیح دهم: ما واژه ایدئولوژی را، که هم‌اکنون برای ما روشن است، برای تبیین اندیشه اسلامی و قرار دادن اعتقادات و اسلامی در موضع طبیعی خود نسبت به تفکر و اندیشه، به‌کار می‌بریم.
درست مانند بحث اقتصاد؛ وقتی ما می‌گوییم اقتصاد اسلامی، باید بدانیم که در اسلام بحثی به نام اقتصاد وجود ندارد؛ نه در قرآن، نه در سنت و نه در سیره ائمه(علیهم‌السلام) یا سیره علمای عصرهای بعد. در کتاب‌های علوم اسلامی نیز علمی به نام علم اقتصاد نمی‌یابیم؛ ولی وقتی احکام اسلامی درمورد روابط مالی مسلمانان با یکدیگر و با غیرمسلمانان را مطالعه می‌کنیم و وقتی روش اسلام را در زمینه تولید و مصرف بررسی می‌کنیم، به مکتبی اقتصادی دست می‌یابیم و اطمینان پیدا می‌کنیم که احکام اسلامی تصادفی و بی‌برنامه ارائه نشده و بر پایه قواعد اقتصادی خاصی استوار است. این را در اصطلاح جدید، مکتب اقتصادی می‌گویند نه علم اقتصاد، زیرا علم اقتصاد علمی جدید است که اصول آن به تازگی وضع شده است. بنابراین، وقتی می‌گوییم: «اقتصاد اسلامی» منظورمان مکتب اقتصادی اسلام است. یعنی هر پژوهشگری وقتی احکام اسلامی را مطالعه می‌کند، مثلا بحث ارث، حقوق شرعی (خمس و زکات)، چگونگی [تقسیم] غنیمت یا سود، چگونگی تیول زمین، چگونگی مالکیت زمین شامل مالکیت شخصی و مالکیت عمومی (سرزمین‌هایی که با جنگ تصرف شده و برای همه مسلمانان است) و مالکیت دولتی که انفال نامیده می‌شود، وقتی پژوهشگر این احکام را از لابه‌لای منابع اسلامی مطالعه می‌کند، به مکتب اقتصادی اسلام پی می‌برد.
درمورد ایدئولوژی نیز همین‌طور است، یعنی در اسلام بحثی به نام ایدئولوژی نداریم. حتی بحثی به نام عقیده و اعتقادات نیز نداریم، زیرا اسلام دینی واحد و یک‌پارچه است که پیامبر(ص) مردم را با شیوه معروف خود چه در مکه و چه در بیان احکام به آن دعوت کرد و فرمود: بگویید « ﴿ لا اله الا الله ﴾ » تا رستگار شوید. البته تنها گفتن « ﴿ لا اله الا الله ﴾ » منظور نیست. منظور پیامبر این بود که به مفهوم « ﴿ لا اله الا الله ﴾ » پایبند و متعهد باشید.
منظور از «لا اله» نیز تنها بت‌ها نیست، بلکه همه خدایان زمینی به تمام معنا مراد است. بنابراین، نمی‌توان گفت اسلام چند فصل یا چند باب دارد و یک فصل خاص را ایدئولوژی نامیده است، بلکه هر پژوهشگری ا�� لابه‌لای احکام اسلامی ایدئولوژی اسلامی را کشف می‌کند.
و به این ترتیب، به منطقی که اسلام تاریخ را با آن تحلیل می‌کند، می‌رسیم. درمورد دیگر مکاتب فکری نیز همین‌طور است. برای نمونه، یکی از مهم‌ترین و مشهورترین مکاتب فکری معاصر، مکتب مارکسیسم است. مارکسیسم تفکری برگرفته از اندیشه‌های مارکس است. مارکس چه بود و چه