ورزشی و مسابقه پیروز می‌شود. پیروزی ورزشکار و مردودی دانش‌آموز در روز مبارزه و امتحان آشکار می‌شود. اما مردودی حقیقی دانش‌آموز در ایام درسی و در شبی بوده که خود را برای امتحان آماده نکرده یا در ساعاتی که به درس‌ها گوش نداده و در روزی که تلاش نکرده و در نهایت، مردود شدنش در روز امتحان آشکار شده است. همچنین، ورزشکارِ قهرمان، در واقع، در روز تمرینش پیروز شده، اما تمرین و پیروزی او بر مردم پوشیده بوده و روز مسابقه آشکار شده است. سعادت و شقاوت انسان نیز چنین است و در روز قیامت مشخص می‌شود، نه اینکه در روز قیامت محقق شوند.

این مفهوم، از آیه «﴿یوْمَ تَجِدُ کُلُّ نَفْس مَا عَمِلَتْ مِنْ خَیر مُحْضَرًا وَمَا عَمِلَتْ مِنْ سُوء تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَینَهَا وَبَینَهُ أَمَدًا بَعِیدًا وَیحَذِّرُکُمُ اللهُ نَفْسَهُ وَاللهُ رَؤُفٌ بِالْعِبَادِ﴾»[137] که تأکید می‌کند انسان هرآنچه انجام داده در روز قیامت نزد خویش حاضر می‌بیند، نیز دریافت می‌شود. بنابراین، از این آیات شریفه درمی‌یابیم که وضعیت معاد و حسابرسی الهی با مجازات و حساب‌های بشری متفاوت است. نزد انسان، مجازات از نظر شکل و نوع با خود جنایت تفاوت دارد. تقدیر و تشکر نیز از نظر نوع و شکل با عمل نیکو و پسندیده تفاوت دارد. اما نزد خدا عمل متناسب با جزای آن است. به تعبیر دیگر، جزا تبلور عمل است. پس انسان با عمل خود پاداش داده یا مجازات می‌شود. بنابراین، وقتی می‌فرماید : « ﴿ یوْمَ تَجِدُ کُلُّ نَفْس مَا عَمِلَتْ مِنْ خَیر مُحْضَرًا ﴾ » توجه شما را به این کلمه جلب می‌کنم که «ما عَمِلَت» یعنی آنچه عمل کرده نه «جَزاءُ مَا عَمِلَت» جزای آنچه انجام داده، و این یعنی آدمی هر قدمی که برمی‌دارد و هر کلمه‌ای که بر زبان او می‌آید و هر موضعی که می‌گیرد، جزئی از سرنوشت او و آینده او را شکل می‌دهد.

برای توضیح بیشتر موضوع می‌توان مثال دیگری زد. انسان به هنرمند نقاش شبیه است. همان‌گونه که نقاش تابلویی می‌کشد و این تابلو از هزاران زخمه قلم‌مویی شکل یافته که هنگام نقاشی از آن استفاده کرده، این‌طور است که هر قلمی که انسان به حرکت درمی‌آورد، در واقع، بر این نقاشی تأثیر می‌گذارد. در نتیجه، نقاشی مجموعه‌ای است از این زخمه‌های قلم‌مو که استفاده شده است. همین‌طور می‌توان گفت که سرنوشت انسان و آینده او در این زندگی و سرنوشت و آینده او پس از پایان زندگی‌اش چیزی جز مجموعه اعمال خیر یا شر او نیست. با هر عمل صالحی فوراً پاداش ما داده می‌شود، اما آن پاداش را نمی‌بینیم و این عمل در کنار سایر کارها از مجموعه اعمال، نقش زندگی و تصویر آینده ما را می‌سازد. پس جزای هر عمل صالح یا ناصالح بلافاصله پس از انجام دادن آن تمام و کمال داده می‌شود. این‌چنین هنگامی که عملی از آدمی سر می‌زند، در گردنش یا در کتفش یا در کتاب خدا نگاشته می‌شود.

در آیات مبارک قرآنی می‌یابیم که در روز قیامت پوست انسان و دست‌ها و پاهای او شهادت می‌دهند. می‌توان چنین مثال زد که مانند رادیو ضبط و فیلم‌ها و تصاویری که حقایق را بازگو می‌کنند، حقیقت اعمال بر دست و پای انسان و پوست او نیز منعکس می‌شود، و اگر به پوست خود بگوییم : « ﴿ وَقَالُوا لِجُلُودِهِمْ لِمَ شَهِدْتُمْ عَلَینَا قَالُوا أَنْطَقَنَا اللهُ الَّذِی ﴾