رهبران فکری بر ضرورت آن تأکید کردند، تبدیل به خواست? ملی و عمومی شده است. حتی رئیس‌‌جمهور نیز در سخنان خود گفت که قانون اساسی وحی مُنزَل نیست که نتوان آن را تغییر داد. من بر ضرورت این مسئله تأکید می‌کنم، زیرا خواسته‌ای اساسی است. زندگی قادر به ادام? راه خود نخواهد بود مگر اینکه از قالب‌های کهنه و مندرس خود بیرون آید و خود را به شکلی نو و سالم درآورد.

این در سطح کلی! امّا در چارچوب خاص نیز آیا تأسف‌بار نیست که لبنانی که به درخشش در عرص? روزگار معروف است دستخوش جمود و ایستایی شود؟ آیا این واقعیت تأسف‌برانگیز به فاجعه تبدیل نمی‌شود وقتی که خطر جمودْ موجودیت ما را تهدید کند و نام جمود تقدیس شود؟

پیش از گزارش بررسی‌ها و تحقیق‌های مجلس اعلای شیعیان - که پس از مشورت با مؤسسه‌های مختلف و کارشناسان و سنجش با تحقیقات جهانی منتشر خواهد شد- و پیش از آنکه خواسته‌ها و نیازهای محرومان را در طی این تحول سیاسی و اجتماعی و اقتصادی مطرح کنم، باید پایه‌ها و مبانی اساسی را در فرآیند تغییر و تحول ذکر کنم. یکی از این مبانی این است که ما تغییر خشونت‌آمیز را نمی‌پذیریم؛ نه فقط به سبب آنکه اعمال خشونت بر ضد این کشور کوچک حرام است و ساختار لبنان پیچیده است! بلکه بدین‌سبب که تا زمانی که روش‌ها و ابزارهای اصولی دموکراتیک موجود است و سامان‌دهی و اجرای آن‌ها امکان‌پذیر است، روا نیست با پای خود وارد آتش شویم!

ما همان‌گونه که نمی‌پذیریم خشونت ابزاری برای ایجاد تغییر باشد، به طریق اولی این را هم نمی‌پذیریم که برای جلوگیری از تغییر، اعمال خشونت شود، وگرنه به دیکتاتوری گرفتار می‌شویم که انقلاب و شورش بهتر از آن است. درست است که ابزارهای دموکراتیک ضامن پیشرفت آرام و هدفمند است، ولی اگر قانون انتخابات جای خود را به قانونی ندهد که آرزوهای مردم و افکارعمومی را در لبنان برآورده کند، این ابزارها بی‌فایده خواهند بود.

صحبت دربار? تغییر در قوانین از تلاش برای تربیت اخلاقی شهروندان جدا نیست. و بلکه تغییر در روابط نیز مبتنی بر همین مسئله است. خداوند سرنوشت هیچ قومی را تغییر نمی‌دهد مگر آنکه خودشان تغییر کنند.[86] تباهی اخلاقی و وجود جاذبه‌های نیرومند مادی و خوارشدن ارزش‌ها و فضیلت‌ها در چشم مردم و نیز وجود تنش‌های هولناک فرقه‌ای که گریبان‌گیر ما شده است، ما را بی‌نیاز از استدلال کردن برای ضرورت تغییر می‌کند.

روشن است که گستر? زمانی لبنان بسیار وسیع‌تر از گستر? مکانی آن است و ابعاد آن در عقل و دل جهانیان صدها برابر بزرگ‌تر از ابعاد حسی آن است. امّا اگر آرمان‌خواهی وجود نداشت، این ویژگی پدید نمی‌آمد. این کشور در طی ادوار تاریخی، شاهد موقعیت‌ها و نقش‌آفرینی‌ها و رویارویی‌ها و آرمان‌هایی فراتر از حد گمان بوده است، خواه در زمین? مهاجرت و خواه در عرص? پژوهش‌ها و تحقیقات روزآمد دربار? علوم گوناگون عقلی.

امّا این تمدن غول‌پیکر اندک اندک تحلیل رفت تا آنجا که وارد مرحل? بیماری کوتولگی بی‌علاج شد. نمی‌دانیم چه کسی به بهان? اجتناب از درگیر شدن در