مکان و تاریخ: دانشگاه آمریکایی بیروت

منبع: روزنامه الجریدة، 28/12/1969

متن

«آیا ما به آموزه‌های دینی نیاز داریم؟» طبیعتاً بله، زیرا این کار من است. ولی تلاش می‌کنم راه گفت‌وگو را باز کنم و دیدگاه خود را برایتان توضیح دهم. ما به آموزه‌های دینی نیازمندیم، زیرا چارچوبی است که ایمان به غیب را در ما حفظ می‌کند و ما نیازمند ایمان به غیب هستیم. امروزه ما به علم و دانش ایمان داریم: دانشی که انسان را به کره ماه برده و همه اسرار جهان هستی را کشف کرده است و اگر اسراری باقی مانده باشد نیز کشف خواهد شد. پس انسان معاصر چه نیازی به غیب دارد که شاخصه ایمان به خداوند است؟

امام صدر در پاسخ به این سؤال گفت: «غیب در زندگی انسان امری ضروری است. ویژگی‌های غیب عبارت‌اند از: مطلق، دائمی، پایدار، فراگیر، جاودانه؛ در حالی که تجربه در حال تحول و دگرگونی است و به تعبیر علمی، نسبی است.»

امام بر نیاز انسان به ایمان به مطلق تأکید کرد و گفت که علم و نظام‌ها و اخلاق همگی تولیدات بشری است که یک ویژگی خاص دارد: در حال تکامل است. «علم همواره در حال تکامل است. هر آنچه ساخته دست بشر است، در حال تکامل است و چیزی که در حال تکامل باشد، در حال دگرگونی است… همه تولیدات انسانی در حال دگرگونی است و در نتیجه، ناپایدار و متزلزل است… مطلق به انسان اطمینان و ثبات و آرامش می‌دهد: أَلاَ بِذِکْرِ اللّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ.»[24]

اگر دین، متحول و پیشرفته بود…

امام صدر به بحث درباره مسئله تحول و پیشرفت پرداخت و گفت: «به خدا و غیب ایمان آوردیم. خب، با پیشرفت چه کنیم؟» وی در تعریف پیشرفت گفت: «پیشرفت تعامل و تأثیر متقابل میان انسان و جهان است. وظیفه دین ساماندهی روابط میان انسان و جهان است.»

امام درباره تحول و پیشرفت گفت: «انسان همان‌گونه که به‌طور فزاینده در جهان ژرف‌نگری می‌کند، می‌تواند به‌طور فزاینده‌ای نیز در دین ژرف‌نگری کند. اگر این سه (دین و انسان و جهان) در یک صحنه با یکدیگر تعامل می‌کردند، ما وضعیتی غیر از این داشتیم. ولی دین به صورت منجمدشده در موزه‌ها گذاشته شد و تلاشی برای ارتقای اندیشه دینی صورت نگرفت. دین در سطح قرون وسطا باقی ماند، ولی تحول و پیشرفت به قرن بیستم رسید. اگر دین به شکلی مترقی فهمیده می‌شد، امروز چهره جدید دین این امکان را برای او فراهم می‌ساخت که روابط میان انسان و جهان را به شکلی جدید ساماندهی کند.»