بدترینِ آفریدگان است: «شَرُّ البَریّـة» یعنی بدترینِ مخلوقات.
«بریّه» مشتق از کلمه «برء» (آفرینش) است: «سُبحانَ اللّهِ بارِی النَّسَمِ»[413] (منزه است خداوندی که آفریننده بادهاست.) «بریّه» یعنی آفریده؛ آنان بدترین آفریدگاناند، زیراکه آنان ذات خود را انکار کردند، خود ذاتِ خود را نقض کردند. سپس، فضلِ خداوند و نعمت او را منکر و سرانجام منحرف شدند و در برابر غیرخدا تعظیم کردند.
« ﴿ إنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ أُولئِک هُم خَیرُ البَرِیّـة ﴾ .» آنان بهترین آفریدگاناند، زیرا عمل آنان هماهنگ با ذاتِ آنان است و از عبادتِ غیرخدا رها شدهاند و مرتبهای بلند یافتهاند و پیشرفت کردهاند و رها شدهاند. اینان پیشقراولان خلق خدایند.
«﴿جَزاءُهُم عِندَ رَبِّهِم جَنّاتُ عَدن تَجرِی مِن تَحِتَها الأَنهارُ خالِدِینَ فِیها أَبَداً. ﴾ » این پاداشی است که آن را مادی میخوانند. اما پاداش آنان بیش از این است : « ﴿ رَضِی اللهُ عَنهُم وَ رَضُوا عَنهُ ﴾ » زیرا نفوس و قلبهایی هستند که به باغها و رودها و نعمات مادی راضی نمیشوند، بلکه بیش از اینها میخواهند؛ رضایت خداوند و رضایت آنان از خداوند. فضایی دلانگیز که این کلماتِ اندک آن را وصف میکند : « ﴿ رَضِی اللهُ عَنهُم وَ رَضُوا عَنهُ ﴾ .» یعنی در بالاترین مراتب رضایت و قناعت و سعادت و آسایش به سر میبرند. این بهشتِ معنوی و خشنودی معنوی و نعمتِ معنوی در برابر نعمتِ مادی قرار دارد : « ﴿ ذلِک لِمَن خَشِی رَبَّهُ ﴾ .»
دراینباره مسئلهای هست که دوست دارم آن را برای شما بگویم. این مسئله در احادیث مربوط به تفسیر این سوره آمده است، خصوصاً در تفاسیر شیعه بسیار وارد شده است. البته، من این حدیث را امروز هنگام مطالعه الدّر المنثور جلالالدین سیوطی دیدهام. او از ابن عساکر از بعضی از اصحاب نقل میکند که پیامبر با اصحابش نشسته بودند. در این هنگام علی(ع) آمد. پیامبر به او گفت : ای علی، تو و شیعه تو «خیر البریّه» هستید.[414] این روایت با تعابیر دیگری هم وارد شده است. ازجمله این تعبیر که بهترین آفریدگان، به راستی تو و شیعه تویند، بر خدا وارد میشوید در حالی که هم او از شما راضی است و هم شما از او راضی هستید.[415] تعبیر دیگر روایت این است که [...] به هر روی، تعبیرات گوناگونی در تفاسیر آمده است. میتوانیم بگوییم که این روایت در میان همه فِرَق مسلمانان متواتر است. این مسئله درستی راهِ پیروانِ علی را ثابت میکند. نیز ثابت میکند که شیعه فرقه خاصی نیست که پس از رسول خدا به وجود آمده باشد، بلکه تشیع تفکری در زمان خود پیامبر بوده است : کسانی که با علی بودند و از او بهرهمند میشدند و نزد علی درس میآموختند. آموزههای علی به فهم ژرفتر اسلام و مفاهیم اسلامی برای این عده منجر میشد. اینان از بزرگترین صحابه بودند و در زمان رسول خدا هم شیعه علی خوانده میشدند. این نکتهای بود که میخواستم بگویم و بیشک، آنان بهترین ایمانآورندگان و صالحان بودند. همانطور که گفتیم این احادیث تفسیر را قید نمیزنند، بلکه مصداق آن هستند. آنان مصداقی از آیه « ﴿ إنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا ﴾
[413]. از دعای روز نخست ماه رمضان.
[414]. سیوطی، جلالالدین، الدر المنثور فی تفسیر المأثور، قم، کتابخانه آیتاللّه مرعشی نجفی، 1404 ق، ج 6، ص 379.
[415]. عبیداللّه بن احمد، حسکانی، شواهد التنزیل لقواعد التفضیل، چاپ اول، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامی، 1411 ق، ج 2، ص 461.