﴿ کَما کُتِبَ عَلَی الَّذِینَ مِن قَبلِکُم ﴾ .»[348] در ادامه این آیه میگوید : « ﴿ شَهرُ رَمَضانَ الَّذِی أُنزِلَ فِیهِ القُرآنُ ﴾ .»[349] گویا میان نزول قرآن و روزه پیوندی است : « ﴿ شَهرُ رَمَضانَ الَّذِی أُنزِلَ فِیهِ القُرآنُ هُدیً لِلنّاسِ وَ بَیِّنات مِنَ الهُدی وَ الفُرقانِ ﴾ .»[350] این آیات اشاره دارد که روزه در این ماه، که ماه عبادت و علم و فرقان و جدایی حق از باطل است، با نزول قرآن پیوند دارد.
تفسیر سوم از معنای شب قدر این است که شبِ قدر، شبِ استجابت دعاست. این تفسیر بر چه اساسی است؟ اگر آیات قرآنی را درباره روزه بخوانید، آمده است : « ﴿ کُتِبَ عَلَیکُمُ الصِّیامُ کَما کُتِبَ عَلَی الَّذِینَ مِن قَبلِکُم ﴾ .» در ادامه میگوید : « ﴿ شَهرُ رَمَضانَ الَّذِی أُنزِلَ فِیهِ القُرآنُ ﴾ .» سپس در اثنای آیات روزه میگوید : « ﴿ وَ إِذا سَأَلَکَ عِبادِی عَنِّی فَإِنِّی قَرِیبٌ أُجِیبُ دَعوَةَ الدّاعِ إِذا دَعانِ فَلیَستَجِیبُوا لِی وَ لیُؤمِنُوا بِی ﴾ .»[351] این آیه در میان آیات روزه و رمضان آمده است. این آیه چه ربطی دارد و چرا در این میان درباره دعا صحبت شده است؟ این مسئله به اعتبار یگانه پیوند میان رمضان و روزه و دعاست.
زمانهایی وجود دارد که خداوند آن را فراهم میکند تا دعاها را استجابت کند. ماه رمضان یکی از این زمانهاست، زیرا روایات میگوید که دعاهای شما در این ماه مستجاب میشود، یا اینکه دعاها در شبهای ماه رمضان یا شبهای پایانی این ماه مستجاب میشود. میتوانیم بگوییم که تقدیر انسان و مقدرات و سعادت و شقاوت و خیر و شر و گرفتاریها و سختیهای او، همه، در این ماه متأثر از دعاست، زیرا وقتی آدمی دعا میکند، خداوند با همین آیات پاسخ او را میدهد، نه به معنایی که ما از استجابت دعا در تصور داریم. این شب به سبب برآوردن حاجات انسان در سرنوشت و آینده او اثر دارد.
این معانی سهگانه را از شب قدر درمییابیم. اما معنای مشهور شب قدر این است که در این شب اوضاع و احوال تغییر میکند و اعمال آدمی نوشته و روزی تقسیم میشود و این شب را مانند روز تقدیم بودجه دولتها به مجلس در نظر میآورند. من حقیقتاً این معنا را نمیفهمم؛ بر این اساس که سرنوشت انسان و روزی او و اعمال و رفتار او و سعادت و شقاوت و بیماری او به این امر پیوند ندارد. مثلاً اگر خدای نکرده شما بیمار شوید، بیماری شما غالباً به عوامل جسمی شما از اول عمر تا به امروز مربوط میشود. شما امسال در راحتی به سر میبرید و این راحتی ثمره تلاش بیستساله شماست و نتیجه تنها یک شب نیست. لزومی ندارد که این معنای خرافهای و شایع میان مردم را بپذیریم که در این شب ستارهها از حرکت بازمیایستند و آسمان بالا یا پیش میرود و گرفتاریها فرود میآید و فقط کافی است که شخص دعا کند و بگوید فلان چیز را طلا کن و آن طلا میشود. معنای شایع شب قدر این است که اگر کسی این شب را درک کند و در این شب به خدا بگوید که فلان چیز را طلا کن، آن چیز طلا میشود. من شخصاً این معنای رایج را نمیفهمم و ای کاش یک نفر این معنا را برای من توضیح دهد. این معنا نه با علم و نه با دین و نه با قرآن سازگار است و معنایی شگفتانگیز است. حداکثر، سه تفسیری را که مطرح شد، درک میکنم. گرچه بیشک دانش آدمی محدود است و هر روز توسعه مییابد و بر آن افزوده میشود.
[348]. «روزه داشتن بر شما مقرر شد، همچنانکه بر کسانی که پیش از شما بودهاند مقرر شده بود.» (بقره، 183)
[349]. «ماه رمضان که در آن قرآن نازل شده است.» (بقره، 183)
[350]. «ماه رمضان، که در آن برای راهنمایی مردم و بیان راه روشن هدایت و جدا ساختن حق از باطل، قرآن نازل شده است.» (بقره، 185)
[351]. «چون بندگان من درباره من از تو بپرسند، بگو که من نزدیکم و به ندای کسی که مرا بخواند پاسخ میدهم. پس به ندای من پاسخ دهند و به من ایمان آورند.» (بقره، 186)