و هدایت کردیم و نیز تو را تهیدست یافتیم و توانگر کردیم. بنابراین، نعمت ما از کودکی تا به امروز پیوسته بوده است و ممکن نیست تو را فراموش کنیم. سپس به پیامبر(ص) تأکید میکند که ما در برابر این نعمتها از تو سپاس عملی درخور نعمت میخواهیم. تو را یتیم یافتیم و پناهت دادیم، لذا تو نباید یتیم را برانی؛ تو را گمگشته یا در جهل یافتیم و هدایت کردیم، پس نباید درخواستکننده علم را برانی، بلکه باید به او علم بیاموزی، همانگونه که خدا به تو آموخت؛ تو را نیازمند یافتیم و توانگر کردیم، پس باید نعمتهای خدا را سپاس گویی و زبانی و عملی سپاس نعمتهای خدا را به جای آوری تا شکر نعمت به جا آورده باشی.
در اینجا باید به نکته ظریفی توجه کنیم. علت یادآوری یتیم بودن به پیامبر(ص) نیز مسئلهای تربیتی است. پیامبر(ص) در نقش رهبر امت، باید دردهای مردم، مشکلات مردم و رنجهای آنان را لمس کند. تصور رنجها و سختیها با تجربه ملموس آنها متفاوت است. رهبری که یتیم و جاهل و فقیر بوده و با عنایت الهی وضع او نیکو شده، دردهای یتیمان و مشکلات جاهلان و مصائب رنجدیدگان روی زمین را احساس میکند. کسانی که این احساس را درک نکردهاند، باید از این واقعیت در میان مردم آگاه باشند تا خود را برتر از آنان ندانند و واقعیتهای آنان را نادیده نگیرند.
قرآن کریم شیوه جالبی در این باره دارد. از آنجا که یک رهبر مانند شبان است، هر شبانی مسئول گله خود است. اگر رهبری یا انسانی یتیم یا فقیر نبوده باشد، امکان دارد که دردهای مردم را درک نکند. لذا قرآن کریم این انسان را با این آیه کریمه خطاب میکند : « ﴿ وَلْیخْشَ الَّذِینَ لَوْ تَرَکُوا مِنْ خَلْفِهِمْ ذُرِّیة ضِعَافًا خَافُوا عَلَیهِمْ فَلْیتَّقُوا اللهَ وَلْیقُولُوا قَوْلًا سَدِیدًا ﴾ .»[327] این آیه تأکید دارد که انسان اگر خود هم یتیم نبوده نباشد، از این بیم دارد که شاید فرزندانش یتیم شوند و این احساس انسان را تکان میدهد و به او انگیزه میدهد که به ایتام کمک کند و نهادی اجتماعی برای سرپرستی ایتام و خدمت به آنان ایجاد کند، تا اگر بر حسب اتفاق فرزندان او یتیم شدند، مؤسسات خیریه به ایتام او پناه دهند و آنان را سامان دهند و به حال خود رها نکنند.
پس از این سوره مبارک، سوره دیگری است به نام انشراح. فقها گفتهاند که این سوره و سوره ضحی یکی است و نمیتوان در نماز فقط یکی از آنها را خواند. سوره انشراح استمرار لطف الهی و قوت قلب بخشیدن به رسولاللّه و افزایش امیدواری و اطمینان به ایشان است : « ﴿ أَلَمْ نَشْرَحْ لَکَ صَدْرَکَ ﴾ .»[328] ای محمد(ص)، بسیار امید داشته باش و مطمئن باش که خدا با توست. تو باید دردهای دیگران را احساس کنی و بدانی که در پی هر مصیبتی آسانی و راحتی است. از این رو، باید به جهاد و تلاش ادامه دهی و بر خدا اعتماد و به او تکیه کنی. بیشک به مقصود میرسی و رسالتت را به جای میآوری و در کسب رضای خدا، ( سبحانه و تعالی ) ، موفق میشوی.
والسلام علیکم و رحمـةاللّه و برکاته.
[327]. «باید از خدای بترسند کسانی که اگر پس از خویش فرزندانی ناتوان بر جا میگذارند، از سرنوشت آنان بیمناکاند، باید که از خدا بترسند و سخن عادلانه و به صواب گویند.» (نساء، 9)
[328]. «آیا سینهات را برایت نگشودیم؟» (انشراح، 1)