خاک برنتابد، درخت نخواهد شد. دانشجو اگر پشتکار نداشته باشد، موفق نخواهد شد. پشتکار و صبر شرط اساسی برای موفقیت در هر کاری و در هر بعدی از زندگی است. بنابراین، صبر شرطِ اساسی برای تحقق هدف و موفقیت است. از همین رو، قرآن هرجا که بخواهد به جهاد بپردازد، همیشه بر صبر تأکید می‌کند : « ﴿ إِنَّ الَّذِینَ قالُوا رَبُّنا اللهُ ثُمَّ استَقامُوا ﴾ »[325]؛ « ﴿ الصابِرِینَ فِی البَأساءِ وَ الضَرّاءِ وَ حِینَ البَأسِ ﴾ .»[326] در بسیاری از آیات صبر و استقامت و پشتکار و پایداری شروط اساسی موفقیت دانسته شده‌اند.

به دیگر سخن، جهانی که ما در آن آفریده شده‌ایم، جهان صبرپیشگان و مجاهدان است و تنبلان و تن‌پروران در زندگی موفق نخواهند بود. کسی که صبر نمی‌ورزد و پایداری نمی‌کند، در می‌ماند و سقوط می‌کند. کسی که صبر نمی‌کند، در راه می‌ماند و کسی به مقصد می‌رسد که صبر کند. صبر و پایداری و استقامت در نهاد هستی است. اگر این صبر با سفارش و نصیحت به یکدیگر باشد، می‌ماند، اما اگر همراه با سفارش به همدیگر نباشد، آدمی سختی‌ها را برنمی‌تابد و شکست می‌خورد. زیرا کسی در انتظار او نیست، هیچ‌کس به حرف او گوش نمی‌دهد و کسی او را نصیحت نمی‌کند. او یک روز، دو روز، سه روز، چهار روز را تحمل می‌کند، اما سرانجام از پا درمی‌آید. از همین رو، به کسی نیاز دارد که پندش دهد، قوت قلبش بخشد و همراهی‌اش کند. بنابراین، انسان موفقی که در این جهان در خسران نیست، مؤمنی است که عمل صالح انجام می‌دهد و با گروهی زندگی می‌کند که یکدیگر را به حق و به صبر نصیحت می‌کنند. این انسان موفق است و در جهان باقی است. غیر از چنین آدمی دیگران در خسران‌اند؛ غیرمؤمنی که عمل صالح انجام نمی‌دهد، کسی که تنهاست و در جامعه‌ای زندگی نمی‌کند که مردمان یکدیگر را به صبر و به حق سفارش کنند، اینان در راه می‌مانند یا راه را گم می‌کنند. اما کسانی که شروط چهارگانه را دارند، باقی خواهند بود.

خلاصه سوره این است که انسانی که نمی‌خواهد هر روز و هر لحظه عمرش را از کف بدهد و در خسران باشد و از فطرت اصیلش که با آن آفریده شده منحرف شود، باید مؤمن باشد تا بزرگ و جاودان بماند؛ باید مؤمن باشد تا تنها و غریب و ناهماهنگ با موکب هستی نباشد. پس از این، باید با جماعت زندگی کند. تنها بودن در هر خطی حتی اگر رهبر باشی، خطری برای توست. باید با دیگران همراه بود، چیزی داد و چیزی گرفت. در غیر این صورت، آدمی از میان می‌رود و مغرور می‌شود و در هر دو صورت در می‌ماند و منحرف می‌شود و به مقصد نمی‌رسد.

آنچه گفتیم خلاصه تفسیر این سوره مبارک و عظیم بود. از عادات اصحاب رسول این بود که وقتی به هم می‌رسیدند و یا از هم جدا می‌شدند، حتماً یکی برای دیگری این سوره را می‌خواند. سوره عصر شعار مؤمنان و مجاهدان در زندگی‌شان است. از همین رو، ما نیز می‌کوشیم که معانی بلند این سوره را در یاد داشته باشیم و اگر بیشتر بیندیشیم حتماً معانی دیگری، غیر از آنچه گفتیم، در این سوره وجود دارد، زیرا چنان‌که می‌دانید نمی‌توانیم همه معانی بلند قرآن کریم را دریابیم.