این گفتار با همین عنوان در کتاب حدیث سحرگاهان درج شده است.

﴿ بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ ﴾

﴿وَالْعَصْرِ. ﴾

سوگند به این زمان.

﴿ إِنَّ الْإِنْسَانَ لَفِی خُسْر ﴾ .

که آدمی در خسران است.

﴿ إِلَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ وَتَوَاصَوْا بِالْحَقِّ وَتَوَاصَوْا بِالصَّبْرِ ﴾ .

مگر آن‌ها که ایمان آوردند و کارهای شایسته کردند و یکدیگر را به حق سفارش کردند و یکدیگر را به صبر سفارش کردند.

جلسه پیش درباره معنای کلمه «وَالعَصر» که سوگند است، صحبت کردیم. گفتیم که عصر به معنای زمانی است که کار در آن صورت می‌گیرد. معنای دوم برای عصر لحظات پایان روز است. سبب سوگند خوردن به عصر آن است که نزد اعراب شایع بود که صبح بر عصر ترجیح و برتری دارد. چون عصر زمان وداع و پایان مرحله‌ای از عمر است. حتی در برخی از مثل‌ها و عادت‌های قبیله‌ای قدیمی، عصر را بدیُمن می‌دانستند و به عصر بدبینی وجود داشت. پس اگر قرآن به عصر سوگند می‌خورد، این سوگند دلیلی بر رد برتری صبح و رد کردن بدبینی و بدیُمنی به عصر است. قرآن کریم بدیمن دانستن عصر را رد و تأکید می‌کند : چرا این ساعت از عمر و روز خود را بد می‌دانید؟ بنابراین، سوگند احترام به این مرحله از روز و این ساعت از عمر است که جایگاه و ارزش آن مانند کل روز و کل شب و سپیده‌دم و بامداد و هنگام آرامش شب است. قرآن کریم در جاهای مختلف به همگی این اوقات سوگند خورده است.

معنای سوم برای قسم که برخی مفسران متأخر بدان متمایل هستند، این است که مصدر عصر از عَصَر یُعصِرُ است و معنای مصدری آن فشردن است و توجه را به این نکته جلب می‌کنند که عصر مانند سخت‌کوشی و تلاش و جهاد و امثال این کلمات قرآن است. عصر بدین‌معنا، به موجب قانون زندگی که خدای تعالی وضع کرده، نقطه آغاز زندگی و سبب عطا و بخشش است. مضمون آیات بعد در سوره عصر تماماً با این آغاز هماهنگ و منسجم است. در همه حالات معنای سوگند، چه سوگند به هر زمان یا به عصر رسول کریم یا به عصر همه انسان‌ها باشد یا سوگند به عصر به معنای بعدازظهر یا پایان روز باشد، نخِ تسبیحی است که همه معانی را با هم مرتبط می‌کند و ثابت می‌کند که هیچ‌کدام از این معانی غلط نیستند. ممکن است معنای مقصود یکی از این‌ها یا همه معانی گفته‌شده باشد، اشکالی ندارد، زیرا این شیوه در قرآن کریم امر غریبی نیست. چه بسا، در بحث‌های قرآنی بسیاری از این تشابه‌ها را بیابیم که آیه بیش از یک معنا داشته باشد.

قسم در آغاز سوره، تأکید بر درستی و حقانیت این مضامین است. اما مضامین آن این است که همه انسان‌ها اگر نتوانند چهار صفت را به‌دست آورند، در