حقایق را روشن و تبیین می‌کند. می‌دانیم که این قسم مانند همه انواع قسم قرآن با موضوع قسم متناسب است. این سوره به بیان و روشنگری حقایق و نزول قرآن و توضیح همه امور اساسی زندگی می‌پردازد. بنابراین، سخن از بیان و روشن کردن است و قسم نیز متناسب با این مضمون وارد شده است : « ﴿ والکتاب المبین ﴾ .» به «کتاب مبین» سوگند یاد می‌کنم که درست است آنچه پس از این جمله می‌آید. اما در این سوره به مباحث گوناگونی پرداخته شده است.

موضوع نخست درباره قدر و شب قدر است : « ﴿ إِنّا أَنزَلناهُ فِی لَیلَة مُبارَکَة ﴾ .» ما کتاب مبین را در مبارک‌شبی نازل کردیم. این شب همان شب قدر است که سوره قدر، به‌طور خاص، بدان اشاره کرده است : « ﴿ إِنّا أَنزَلناهُ فِی لَیلَـةِ القَدرِ ﴾ .»[180] بنابر تأکید آیاتِ متعددی، قرآن دو بار نازل شده است. نزول نخست را قرآن «إنزال» می‌خواند که همان نزول دفعی قرآن در شب قدر بر قلب پیامبر است. این نزول دفعی در وقتی است که پیامبر بر اساس آمادگی و تلاش و شایستگی خود و نیز بنابر تعلق اراده خداوند، به مقام رسالت رسید. قلب پیامبر، در این هنگام، ملکوتِ آسمان و حقایق هستی را دریافت که به تعبیر قرآن، در پیوند انسان با خود و انسان با حیات و انسان با خدا جلوه‌گر است. بنابراین، پیامبر در یک زمان مشخص و در یک شب پا به حریم ملکوت نهاد و همه حقایق را به شکل مجمل دریافت. آیه دیگری بر این مسئله تأکید می‌کند : « ﴿ شَهرُ رَمَضانَ الَّذِی أُنزِلَ فِیهِ القُرآنُ ﴾ .»[181] بنابراین، قرآن در ماه رمضان و در شب قدر نازل شده است. نتیجه این دو آیه این است که شب قدر در ماه مبارک رمضان است.

مرحله دیگر نزول قرآن «تنزیل» است، یعنی نزول تدریجی قرآن. این مرحله با وحی اولین سوره مبارک بر پیامبر شروع می‌شود؛ سوره‌ای که با این کلمات آغاز می‌شود : « ﴿ إقرَأْ بِاسْمِ رَبِّک الَّذِی خَلَقَ خَلَقَ الْإِنْسانَ مِن عَلَق ﴾ .»[182] با این آیات که در شامگاه 27

رجب بر پیامبر نازل شد، تنزیل قرآن آغاز شد و 23 سال در طول زندگی پیامبر ادامه داشت. وقتی نزول تدریجی قرآن بر رسول گرامی آغاز شد، او باید منتظر می‌ماند تا دستور ابلاغ و تنزیل تفصیلی برسد که آیه را به مردم ابلاغ کند. بنابراین، خداوند می‌فرماید که ما قرآن را در مبارک‌شبی نازل کردیم. این شب مبارک همان شب قدر است.

از شب قدر چه می‌فهمیم؟ با آنکه در جلسات تفسیری گذشته و مناسبت‌های مختلف به این موضوع پرداخته‌ایم، مناسب می‌بینم که امشب نیز با اندکی تفصیل بدان بپردازیم، زیرا در نزد مردم و مسلمانان مشهور است که شب قدر فرصت مبارکی است که برای برخی از مردم خوشبخت فراهم می‌شود و برخی دیگر از آن محروم‌اند. می‌گویند که این شب نشانه‌هایی دارد که با دیگر شب‌ها متفاوت است. در میان مردم شایع است که اگر آدمی شب قدر را درک کند، می‌تواند هرچیزی بخواهد و این خواسته او اجابت می‌شود. در میان متدینان شایع است که اگر آدمی این ساعت را درک کند، می‌تواند در این شب عمر و رزق بیشتر و سعادت و حج و هرچیزی را بخواهد که در زندگی برایش مهم است. گویا این متدینان چنین می‌پندارند که این شب یا این لحظات به لحظه تصویب بودجه دولت‌ها می‌ماند.