پیشین و معنای جمله این است که ما قرآن را در شب قدر نازل کردیم، در شبی مبارک، در حالی که ما در آن شب بیمدهنده بودهایم. یعنی بر آن بودیم که بیم دهیم و درصدد خلق و تکوین نبودیم، یعنی بر آن بودیم آنچه را جایز نیست و محرمات را تشریع کنیم.
« ﴿ فیها یفرَقُ کُلُّ أَمر حکیم ﴾ .» همه امور محکم و ثابت را در این شب توضیح میدهند. این امر محکم چیست؟ « ﴿ أَمراً مِن عِندِنا إِنّا کُنّا مُرسِلِینَ ﴾ .» این جمله نیز برای جمله قبلی، بهمثابه حال است. یعنی در حالی که ما ارسالکننده بودیم و درصدد ارسال تعالیم دینی و احکام اسلامی بودیم، این امورِ محکم را میفرستادیم. خلاصه معنای این آیات این است که ما در حال انذار و در حال فرستادن رسولان و در حال رحمت از سوی خدا، قرآن کریم را در شبی مبارک نازل کردیم. پس شب قدر همان شب مبارک است. در حقیقت، شب تشریع ابعاد همه امور است. شب نزول قرآن یا به تعبیر امروزی شب قانون اساسی. بنابراین، هنگامی که مسلمانان شب قدر را گرامی میدارند، در حقیقت، خاطرات عزیزترین شب از شبهای تاریخ خود را گرامی میدارند. شبی که قرآن کریم در آن نازل شده و همهچیز برای امت تعریف شده و راه برای او تبیین شده است. زمانی که این شب را گرامی میداریم، با این شب تجدید عهد میکنیم و در برابر خویش تصویر جدیدی از نزول قرآن قرار میدهیم تا گذشته خویش را محاسبه و بررسی کنیم و راه و تصمیم آینده را برگیریم.
در روایاتی که از رسول خدا(ص) نقل شده، آمده است که شب قدر تا روز قیامت در این امت باقی است. معنای احادیث این است که شب قدر معنای دیگری غیر از مفهوم نزول قرآن نیز دارد. قرآن در شب قدر نازل شده، اما در این شب مبارک امر دیگری نیز وجود دارد. آن امر چیست؟ ای کسانی که این شب را گرامی میدارید و به آن ایمان دارید، در این شب مبارک چه چیز نازل شده است؟ به اعتقاد من، معنای شب قدر با مفهوم روزه در ماه رمضان کاملاً مرتبط است. ملاحظه میکنیم که روزه آمادهسازی انسان روزهدار است، در درجه اول حجاب را از برابر دیدگان عقل برمیدارد و سبب میشود که او ببیند و فکر کند و بیاموزد و بیشتر از روزهایی که غذا بیشتر میخورد، بفهمد. علاوه بر این، روزه انسان را به دردهای دیگران حساس میکند و اینگونه عاطفه او را حساستر و فراگیرتر میسازد. سوم اینکه روزه نوعی آمادگی و پایداری در خود انسان ایجاد میکند، چراکه او در برابر خواهشها و وسوسهها و سختیها میایستد و در نتیجه، صبر او بیشتر میشود و صبر با روزه رابطهای ژرف دارد. در آیه کریمه میفرماید : « ﴿ وَ استَعِینُوا بِالصَّبرِ وَ الصَّلاةِ ﴾ .»[171] معنای صبر در احادیث همان روزه است. ملاحظه میکنیم که روزه به انسان روزهدار سه ویژگی میبخشد : فهم بیشتر و احساس بیشتر و صبر بیشتر. این عناصر سهگانه در حقیقت وسایلی است تا آدمی برای آینده خویش و تعیین سرنوشت خود تصمیم بگیرد. پس انسانی که روزه میگیرد، در نتیجه روزه خود بینشی روشنتر دارد و دردهای جامعه را بیشتر حس میکند و صبر او برای ادامه راه افزونتر میشود. پس این انسان، کسی است که میتواند تصمیم بگیرد و راهی برای آینده خویش ترسیم کند و سرنوشت خویش را از خلال این تصمیم مشخص کند.
ماه رمضان دوره آموزشی است که سرنوشت انسان را مشخص میکند و معنایش این است که سرنوشت او طی سال آینده بر اساس چارچوبی است
[171]. «از شکیبایی و نماز یاری جویید.» (بقره، 45)