این گفتار با همین عنوان در کتاب حدیث سحرگاهان درج شده است.
﴿ بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ ﴾
الم.
الف، لام، میم.
﴿ أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ یتْرَکُوا أَنْ یقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لَا یفْتَنُونَ ﴾ .
آیا مردم پنداشتهاند که چون بگویند : ایمان آوردیم، رها شوند و دیگر آزمایش نشوند؟
﴿ وَلَقَدْ فَتَنَّا الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلَیعْلَمَنَّ اللهُ الَّذِینَ صَدَقُوا وَلَیعْلَمَنَّ الْکَاذِبِینَ ﴾ .
هر آینه مردمی را که پیش از آنها بودند، آزمودیم تا خدا کسانی را که راست گفتهاند، معلوم دارد و دروغگویان را متمایز گرداند.
(عنکبوت، 3-1)
در قرآن کریم در آیات بسیار مسئله ابتلا و آزمایش را میخوانیم و در این سوره نیز درباره آزمایش الهی آیاتی آمده است. معنای این کلمات، برای خداوند چیست؟ او که پروردگار جهانیان و آفریننده انسان و از رگ گردن به آدمی نزدیکتر است و چشمان خیانتکار را میشناسد و از آنچه در سینهها مخفی است، باخبر است. امتحان وسیلهای است برای اینکه انسان حقیقت انسانی دیگر را یا مثلاً مقدار فعالیت دانشجویی یا ورزشکاری را بداند. اما معنای آزمودن انسان برای خداوند، ( سبحانه و تعالی ) ، و کسی که حقایق هستی و آنچه در نفوس انسانهاست، میداند و از آینده مردم مطلع است، چیست؟ پاسخ آن در سخن برخی مفسران فاضل آمده است که خداوند، ( سبحانه و تعالی ) ، میخواهد حقیقت آدمی را برای خودش و برای دیگران روشن کند تا حکمش عادلانه و مقبول باشد و نزد مردم و حتی نزد نفس خود انسان قاطع باشد. پس آزمودن برای کشف حقیقت برای دیگری است. این مفهومی زیباست. اما میتوان از این سخن و از این موضع معنای دیگر و دقیقتری دریافت که امیدواریم این معنا درست باشد. این معنا برحسب تعبیر صحیح است و در زبان عربی نیز استفاده میشود. همچنین، بر اساس واقعیتی نیز که با آن زندگی میکنیم، صحیح است.
امتحان و آزمودن و ابتلا ممکن است برای کشف حقیقت باشد و ممکن است برای رشد عناصر نهفته در وجود آدمی باشد تا شکوفا شوند. پس انسانی که در کاری استعداد و توانایی دارد، اگر فضای مناسب آن کار برایش فراهم شود، حقیقتش آشکار میشود و غرایزش شکوفا و استعداد و تواناییاش در آن مسئله رشد میکند. بدینگونه است که دانشمندان بسیاری را در آزمایشگاهها مییابیم که میکوشند فضای مناسب برای رشد گل و گیاه و باکتریها و میکروبهای مفید و مضر ایجاد کنند و بر روی آنها آزمایشهایی انجام دهند. این روش خیلی وقتها برای انسانها نیز به کار گرفته میشود، زمانی که مجالی برای انسان فراهم میشود تا رشد یابد و در