باقر(ع)، حکومت عباسی هنوز لرزان و ناپایدار بود و عمال خلافت نمیتوانستند امامان را تحت نظر بگیرند یا مشکلی برای آنان به وجود بیاورند. اما در زمان امام کاظم(ع)، حکومت آنان ثبات یافت و گسترش پیدا کرد و توانستند بر مردم مسلط شوند و امام را مورد ستم قرار دهند. ولی این ستمها مانع راه امام نمیشد. امام در زندان بود، زیر ستم بود، تنگدست بود، ولی ساکت نمیشد و از راهنمایی مردم و کار و تلاش دست برنمیداشت. راه و روشی بالاتر از این میخواهید، برادران؟ امامان ما با وجود آنکه از خانواده و خاندانی بودهاند که خداوند آنان را پاکیزه گردانیده و پلیدی را از آنان زدوده است، هیچیک از آنان ساکت نبودهاند.
امام زینالعابدین(ع) را نیز آزار میدادند و از هدایت و راهنماییهای ایشان جلوگیری میکردند، اما ایشان در مسجد مینشست و دعا میخواند و همهچیز را در قالب دعا بیان میکرد. بسیاری از مسائل اعتقادی و فقهی را و آموزههای دینی و ارشادی و تربیتی را میتوان در دعاهای امام زینالعابدین(ع) یافت. سخنان امام موسی بن جعفر(ع) نیز همینگونه است، گذشته از آنکه ایشان نه با زبان، مردم را به خدا فرامیخواند. چرا امام را زندان به زندان منتقل میکردند؟ زیرا رفتار امام در زندان و عبادتها و نماز و روزههای همیشگی و همچنین دعاهایی که در زندان میخواند، در اطرافیان اثر میگذاشت و دلهای آنان را تغییر میداد و پس از مدت کوتاهی جلادان و زندانبانان، خادم و شاگرد امام میشدند و از سخنان امام تأثیر میگرفتند. آنان اینگونه بودهاند.
برادران، ما هیچ عذری برای ترک واجباتمان نداریم. آیا فقری سختتر از فقر موسی بن جعفر(ع) میخواهید؟ ظلم و ستمی بیش از آنچه بر ایشان رفته است، میخواهید؟ امام با وجود همه این سختیها، برای اصلاح و تقویت دین و بالا بردن نام الله تلاش میکرد و در هر شرایطی حق را میگفت. ما به محض اینکه احساس کنیم مردم پشت کردهاند و از دین رو گرداندهاند، میترسیم که سخن بگوییم، چراکه شاید فلانی یا فلانی برنجد و دلخور شود! یا فلانی با ما بحث کند یا ما را آزار دهد و متهم کند یا اینکه... بگذارید چنین باشد! اینکه من یا شما را برای اینکه برحق هستیم تحقیر کنند، برای شما مایه شرف و افتخار است، چون شما با خشم مخلوق، خشنودی خداوند را به دست آوردهاید. مخلوق کیست؟ چه کسی است؟ آیا روزیدهنده شماست؟ آیا عامل جاودانگی شماست؟ هرگز! به مجرد اینکه ببینیم مردم روگرداندهاند، میترسیم و از حرکت میایستیم. چرا میایستیم؟ چون موج شدید و کوبنده است؟ اگر آنها چیزی بگویند و شما نیز چیزی بگویید، چه میشود؟ اگر شما سخن حق را بگویید و درست رفتار کنید، چه میشود؟ میگویند تو عقبماندهای؟ به تو اتهام میزنند؟ بگذارید هرچه میخواهند، بگویند. این برای انسان مایه افتخار است. همین که خدا با شماست، کافی است « ﴿ وَکَفَی بِاللهِ وَکِیلًا ﴾ »[345] و « ﴿ إِنَّ اللهَ یُدَافِعُ عَنِ الَّذِینَ آمَنوا ﴾ .»[346] آیا ستمها میتواند مانع تلاش شما شود؟ آیا سختیها میتواند جلو آغاز به کار شما را بگیرد؟ هرگز!
حرکت پیوسته و تلاش پیگیر، سیره امام و سیره همه امامان بوده است و ما باید در همه حال دنبالهرو امام باشیم. انسانی که عقبنشینی میکند، میایستد، از حرف مردم میترسد، در
[345]. «خدا کارسازی را بسنده است.» (احزاب، 48)
[346]. «خدا از کسانی که ایمان آوردهاند، دفاع میکند.» (حج، 38)
