مثالی دیگر بزنم. شخصی ورزشکار است، بدون تنبلی تمرین می‏کند و از نظر قدرت بدنی به درجه‏ای می‏رسد که بر رقیبش در مسابقه مشت‏زنی یا کشتی برتری پیدا می‏کند. او نیرومندتر از رقیبش است، ولی این امر چه زمانی آشکار می‏شود؟ در روز مسابقه. در روز مسابقه « ﴿ فَکَشَفنَا عَنکَ غِطَاءَکَ فَبَصَرُکَ الیَوْمَ حَدِیدٌ ﴾ .»[70] او برتر از رقیبش بود، ولی این برتری معلوم نبود و الآن روشن شد، یعنی پس از آنکه پرده‏ها کنار رفت.
یا مانند دانش‏آموزی که اگر درس بخواند، در امتحان موفق می‏شود و اگر نخواند، موفق نمی‏شود. این مثال‌ها چگونگی عمل و تأثیر آن امر را برای ما روشن می‏کند. وجود انسان مانند یک تابلو سفید است. انسان هر عملی که انجام می‏دهد، گویا قلم‌مویی در دست دارد و بر روی آن تابلو، نقطه یا خطی می‏کشد و آن را رنگ‏آمیزی می‏کند. در طول عمر خود مشغول نقاشی روی این تابلوست. اما آیا این تابلو زیباست یا زشت؟ زیبا یعنی چه؟ یعنی این قلم‌مو از خطوط و رنگ‌ها، درست و مناسب و بجا استفاده کرده است؟
همان‌گونه که در حدیث آمده است: «الدُّنیا مَزرَعَـة الآخِرَةِ» (دنیا مزرعه آخرت است.) اعمال ما همچون قلم‌موست که با آن بر روی تابلو وجودمان نقش می‏زنیم؛ هر عملی، خواه فرهنگی یا کشاورزی یا ورزشی، همین‌گونه است. و روز قیامت روز حسابرسی و روز امتحان و روز مسابقه است. در روز قیامت عمل خودتان را می‏بینید، همان‌گونه که هنگام چیدن سیب از درخت، نتیجه واقعی عمل خود را می‏بینید. یک بار که این آیه را خواندم: « ﴿ وَکُلَّ إِنسَان أَلزَمنَاهُ طَآئِرَهُ فِی عُنُقِهِ وَنُخرِجُ لَهُ یَومَ القِیَامَةِ کِتَابًا یَلقَاهُ مَنشُورًا اِقرَأ کَتَابَکَ. ﴾»[71] کسی پرسید این کارنامه به چه زبانی نوشته می‏شود؟ عربی، فارسی یا ترکی؟ چه بسا شخص سواد خواندن نداشته باشد. در همان جلسه مرد کشاورزی حضور داشت. دست آن کشاورز را گرفتم و به او نشان دادم و گفتم: روی این دست چه نوشته شده است؟ نوشته شده که او تلاش کرده و زحمت کشیده است؛ ولی روی دست من چنین چیزی نوشته نشده است... این خط و زبان هستی است، نه قراردادی. بر روی عضلات فرد ورزشکار نوشته شده است که او ورزشکار است. البته نوشته نشده که گواهی می‏شود آقای فلانی دوره‏ها�� تمرینی را در فلان ورزشگاه به اتمام رسانده است. چنین نوشته‏ای وجود ندارد. بلکه بر هیکل و بدن او با خط هستی و حقیقی چنین نوشته شده است.
بنابراین، از نظر ما معاد خودِ کارهای ماست که جمع شده و به شکلی دیگر درآمده است و بهشت یا جهنم ما را می‏سازد. دلیل این نظر ما چیست؟ طبیعتاً تصریح قرآن به اینکه انسان در روز قیامت با همان کارهایی که انجام داده است، مکافات می‏شود و این یکی از مسائل روشنِ دینی است.
با این حال گروهی از مردم به معاد اعتنایی نمی‏کنند و آن را انکار می‏کنند: « ﴿ وَقَالُوا مَا هِیَ اِلّا حَیَاتُنَا الدُّنیَا نَمُوتُ وَنَحیَا وَمَا یُهلِکُنَا اِلّا الدَّهرُ ﴾ .»[72] قرآن به آنان پاسخ داده است و ما نیز پاسخی منطقی به آن‌ها می‏دهیم، همان‌گونه که در جلسه قبل به آن اشاره کردیم. چرا معاد و حسابرسی اعمال وجود