1. شیوههای تربیتی و شیوه قرآنی
سادهترین شیوه برای تربیت، امر و نهی کردن مربی است. شکی نیست که این شیوه تأثیری محدود دارد و گاه با پیچیدگیها و مسائل سلبی روبهرو میشود، بهویژه وقتی از خشونت استفاده میشود و وضع روانی مربی در نظر گرفته نمیشود. شیوه برتر آن است که مربی راهها و ابزارهای متقاعدسازی را به کار بگیرد و بکوشد در عقل و دل فردی که در پی تربیت آن است، تأثیر بگذارد تا او را به هدف متقاعد کند و او را دوست بدارد تا بتواند به خود جذبش کند.
امّا شیوه سوم که مکاتب جدید اجتماعی به آن افتخار میکنند، توجه به محیط فرد یا گروهِ تربیتشونده است تا به فضایی برای هدف تربیتی تبدیل شود و جریانی در قبال آن شکل بگیرد که فعالیت تربیتی و متقاعدسازی را برای مربی آسان کند.
قرآن کریم این سه شیوه را در آنِِ واحد به کار برده و شیوه چهارمی نیز به آنها افزوده است که مختص خود قرآن است و از معجزات اسلام به شمار میآید و مکاتب اصلاحگرا و انقلابی اخیر میکوشند از آن اقتباس کنند.
قرآن کریم با بیانها و وسیلههای گوناگون امر و نهی میکند و پیدرپی دلیل میآورد و بر فطرت و اصول ثابت در میان ملتها و عبرتهایی که میتوان از امتهای گذشته به دست آورد تکیه میکند و کلماتی به کار میبرد که شبیه دلیل است، مانند «الطیبات» و «الخبائث» و همواره رحمت خداوند و مهرورزی و نعمتهای او و همچنین، آگاهی او از مصالح همه مردم را یادآوری میکند. همه اینها برای این است که درباره مسئولیتها پذیرشِ (متقاعد شدن) همراه با عاطفه به وجود آورد. (شیوه دوم)
پیامبر اعظم(ص) در خطبه وداع خویش اعلام کرد : «ایُّها الناسُ وَاللهِ ما مِن شَیء یُقَرِّبُکُم إلی الجَنَّةِ وَیُباعِدُکُم مِنَ النّارِ إلّا وَقَد أَمَرتُکُم بِهِ وَما مِن شَیء یُقَرِّبُکُم إلی النّارِ وَیُباعِدُکُم مِنَِ الجَنَّةِ إلّا وَقَد نَهَیتُکُم عَنه.»[28] (ای مردم، به خدا سوگند، هر آنچه شما را به بهشت نزدیک و از آتش دور میکرد، من شما را به آن فرمان دادم و هر آنچه شما را به آتش نزدیک و از بهشت دور میکرد، من شما را از آن بازداشتم.)
اهتمام اسلام به ایجاد فضای مناسب، از آموزههای قطعی آن درباره وجوب برپایی جامعه اسلامی و دستورات مهم آن درمورد فضاهای مناسب مانند نماز جماعت و نماز جمعه و حج و ماه رمضان و اعیاد و، همچنین، نهی از کنارهگیری از مردم و جامعه و معاشرت با فاسدان و بدکاران و گنهکاران (جز برای اصلاح آنان)، روشن میشود.
با این همه قرآن کریم شیوه خاص خود را به کار میبرد که میتوانیم آن را انقلاب در مفاهیم یا تحولی ژرف در نگرش کلی به جهان هستی و زندگی و ارتباط با هدف تربیتی بنامیم.
وقتی قرآن کریم از رهگذر اعتقادات و معلوماتی که آیات آن برایمان بیان میکند، تصویری از آفرینش و موجودات و زندگی برای ما ترسیم میکند، میکوشد فضایی عام در ذهن انسان پدید آورد تا در آن حس کند که موفقیت و جاودانگی در پایبند بودن به رهنمودهای اسلام است و جهان هستی هر فرد یا گروهی را که با این قواعد هماهنگ و همسو نباشد، طرد میکند و سرنوشت آنان نیستی و فراموشی خواهد بود.
برتری این شیوه از شیوههای پیشین مناقشهبردار
[28]. کلینی، محمدبن یعقوب، الکافی،چاپ چهارم : تهران، دارالکتب الاسلامیة، 1407 قمری، ج2، ص74.