نقد و نظر استاد احمد حمانی
بسم الله الرحمن الرحیم
سلام علیکم ورحمةالله
جناب آقای موسی صدر از شنیدن ستایش و ثنا بی نیاز است و قدرت بیان، شجاعت در گفتار و کردار، اطلاعات گسترده و فهم درست ایشان همه گواه بر این است که ایشان برای به دوش کشیدن امانتی که بر عهده اش گذاشتهاند، شایستگی دارد. من نمی خواهم با ایشان بحث کنم، فقط می خواهم دربار? دو مسئله در سخنرانی و بحثهای ایشان توضیحاتی بدهم؛ مسئل? اوّل چندهمسری است و مسئل? دوم طلاق توسط دادگاه.
اسلام برای ازدواج نظامی استوار مبتنی بر مهر و محبت میان زن و مرد، و نیز براساس حکمت و مصلحت هر دو قرار داده است. و اینگونه نیست که اسلام فقط به یکی از آن دو توجه و عنایت داشته و برای یکی از آن دو باشد. افزون بر آنکه در قانونگذاری دربار? آنچه برای افراد مباح یا حلال یا حرام است، مصلحت جامعه در نظر گرفته شده است.
یکی از مواردی که اسلام مجاز شمرده، چندهمسری است. این اجازه در قرآن کریم در قالب فرمان آمده است تا تأکیدی بر جواز و مشروعیت آن باشد: «فَانکِحُواْ مَا طَابَ لَکُم مِّنَ النِّسَاء مَثْنَى وَثُلاَثَ وَرُبَاعَ.» هیچ سخنی روشن تر از این عبارت نیست، مثنی یعنی دو تا دو تا، ثلاث یعنی سه تا سه تا، و رباع یعنی چهار تا چهار تا. در این آیه عدد ذکر شده است و بر طبق قواعد لغوی عدد حقیقت است و مجاز در آن راه ندارد.
آی? شریفه پس از اجاز? تعدد، عدالت را شرط آن قرار داده است و بر کسی که حتی بیم ناتوانی در اجرای عدالت داشته باشد، تعدد را حرام کرده است: «فَإِنْ خِفْتُمْ أَلاَّ تَعْدِلُواْ فَوَاحِدَةً.»
برگزیدگان از امت محمد(ص) چنین فهمیده اند که عدالت مشروط در آیه، عام است و هم رفتارها و تکالیف زناشویی در زمین? خوراک و پوشاک و مسکن و مانند آن را در برمی گیرد و هم عواطف و امیال را. مراعات عدالت در دست? اوّل در اختیار انسان و امری امکانپذیر است، ولی عدالت در دست? دوم در اختیار دگرگون کنند? قلبهاست و انسان هیچ نقش و اختیاری در آن ندارد. برخی پنداشته اند آی? «فَإِنْ خِفْتُمْ أَلاَّ تَعْدِلُواْ فَوَاحِدَةً.» چندهمسری را عملاً حرام کرده است، هرچند عبارت آشکارا بیانگر حلال بودن آن است، زیرا اجرای عدالت دربار? عواطف و امیال امری محال است. از این رو، خداوند فرموده است: «وَلَن تَسْتَطِیعُواْ أَن تَعْدِلُواْ بَیْنَ النِّسَاء وَلَوْ حَرَصْتُمْ فَلاَ تَمِیلُواْ کُلَّ الْمَیْلِ فَتَذَرُوهَا کَالْمُعَلَّقَةِ.»[127]
چقدر تعابیر قرآنی زیبا و کنایههایش مؤدبانه است. «فَتَذَروها کالمُعَلَقَة» سرگشته و بلاتکلیف، یعنی نه همسر است تا از حقوق و بهره های زناشویی برخوردار باشد و نه مطلّقه است تا بتواند آزادانه شوهری دیگر انتخاب کند. بنابراین، دربار? مباح بودن چندهمسری، نصّ شفاف و صریح قرآنی وجود دارد و سنت نیز از نظر قولی و عملی و تقریری آن را تأیید می کند. پیامبر(ص) به کسانی که مسلمان شده بودند و بیش از چهار همسر داشتند، فرمان داد که چهار نفر از آنان را نگه دارند و از بقیه جدا شوند. جناب امام صدر می گویند که آیه فقط بر ممنوعیت
[127].?«هرچند بکوشید هرگز نتوانید که در میان زنان به عدالت رفتار کنید. لکن یکباره به سوی یکی میل نکنید تا دیگری را سرگشته رها کرده باشید.» (نساء، 129)