مستقلات عقلی در فقه جعفری بسیار محدود است، در حالی که چارچوب آن در بحث «التعلیل الجمیل» در فقه جماعت بسیار گسترده است. اما حتی با این فرض، استحسان نیز آنگونه که من می فهمم یعنی کشف حکم شرعی و نه وضع آن. در مقول? حکم عقلی، میان وضع حکم و کشف آن تفاوت وجود دارد. یعنی فقیه مسلمان وقتی بر قیاس یا استحسان یا مصالح مرسل تکیه می کند، می خواهد از این راه حکم خداوند را کشف کند و نمی خواهد حکم شرعی وضع کند. هم? آنچه برای من در این بحث مهم است، این است که فقیه برخلاف نمایند? مجلس حکمی را تشریع نمی کند. در نهادهای قانونگذاری، عقل منبع قانونگذاری است، ولی فقیه قانونگذار نیست و فقط می خواهد با عقل خود حکم شرع را کشف کند. سخن من این بود.
در مورد شرط نیت در کارها و عبادات من با پیشنهاد استاد ابوزهره موافقم و به همین علت بود که سفارش پیامبر(ص) را مطرح کردم که در هر کاری حتی در خواب و غذا خوردن باید نیت وجود داشته باشد. وجود نیت نشان? پایبندی انسان به عنصر غیب است.
مباحثی که من در زمین? چندهمسری مطرح کردم، درحقیقت، دیدگاه و فهم خودم است، نه مذهبی خاص، زیرا در دیگر مذاهب اسلامی کسانی هستند که دیدگاهی نزدیک به دیدگاه من دارند و در چارچوب مذهب جعفری نیز کسانی هستند که به شدت با نظر من مخالفند. در واقع، امروزه مذاهب میان فقهای مسلمان جدایی نینداخته و همانگونه که مشاهده کردید من در چارچوب اسلامی صحبت کردم و، به هیچ وجه، به چارچوب مذهبی استناد نکردم.
در مورد بحث چندهمسری می خواهم در برابر استاد ابوزهره و جناب مفتی یک دفاع نظری کنم. در آیه آمده است: «وَإِنْ خِفْتُمْ أَلاَّ تُقْسِطُواْ فِی الْیَتَامَى فَانکِحُواْ مَا طَابَ لَکُم مِّنَ النِّسَاء مَثْنَى وَثُلاَثَ وَرُبَاعَ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلاَّ تَعْدِلُواْ فَوَاحِدَةً.»[110] دربار? این آیه دو معنا برشمردم: معنای نخست اینکه آیه بیانگر شرطی است که ما باید ابعاد واقعی آن را درک کنیم. بدینمعنا که چندهمسری مشروط به یک حالت اجتماعی معین یعنی ترس از بی عدالتی دربار? یتیمان است. معنای دوم که به ذوق جناب استاد و جناب مفتی نزدیک تر است اینکه آیه بیانگر شرط نیست بلکه یک موضوع اجتماعی خاص را مطرح کرده و راهحل آن را نیز نشان داده است. بنابراین، این آیه که از آیات ابتدای سور? نساء در باب ایتام است، می گوید: ای مسلمانان، اگر از بی عدالتی در مورد یتیمان بیمناکید، برای حل این مشکل حکم چندهمسری را به شما ارائه می کنیم. فهم استاد ابوزهره و جناب مفتی از آیه این است. ولی سخنان من حتی بنا بر معنا و مبنای دوم نیز درست است. آیه فقط دربار? منع بیش از چهار همسر - که پیش از اسلام رایج بود - اطلاق دارد. در کجای قرآن حکم چندهمسری وجود دارد؟ در آیه ای دیگر آمده است: «وَلَن تَسْتَطِیعُواْ أَن تَعْدِلُواْ بَیْنَ النِّسَاء وَلَوْ حَرَصْتُمْ فَلاَ تَمِیلُواْ کُلَّ الْمَیْلِ فَتَذَرُوهَا کَالْمُعَلَّقَةِ.»[111] این آیه نیز در مقام بیان حکم چندهمسری نیست و فقط وجوب عدالت قلبی را نفی می کند، زیرا عدالت در رفتار و برخورد با دیگران لازم است، نه در قلب .
[110].?«اگر از اختلاف میان زن و شوی آگاه شدید، داوری از کسان مرد و داوری از کسان زن برگزینید. اگر آن دو را قصد اصلاح باشد خدا میانشان موافقت پدید میآورد.» (نساء، 35)
[111].?«هرچند بکوشید، هرگز نتوانید که در میان زنان به عدالت رفتار کنید. لکن یکباره به سوی یکی میل نکنید تا دیگری را سرگشته رها کرده باشید.» (نساء، 129)