آن وفادار بودهاند و به غیر از آن هم رضایت نمیدهند. علمای شیعه مذهب را راهی بهسوی دین میدانند. بنابراین، میبینیم که بسیاری از مصالح خود را برای رسیدن به اهداف والای الهی فدا کرده و میکنند.
تفاوت اساسی در میان شیعه و غیرشیعه در دو مورد خلاصه میشود:
نخست، ولایت: حقیقت مسئله ولایت عبارت است از ایجاد جامعهای صالح از راه تشکیل حکومتی صالح. علی(ع) برترین این مصداقها بود. در دیدگاه شیعه مسئله ولایت از مهمترین احکام شرعی است. من اعتقاد دارم تشکیل جامعهای صالح بیش از هر اقدام دیگری به رشد و کمال انسان میانجامد. بنابراین، ولایت که از نظر شیعه مسئلهای اساسی بهشمار میرود، فقط جنبه تاریخی ندارد، بلکه مسئلهای است همیشگی، در هر زمان و در هر جامعهای.
دوم، منابع شرع: در دیدگاه شیعه، پس از متون قرآنی و سنت نبوی، سنت اهلبیت و روایات و تعلیمات آنان منبع و مصدر شرعی بهشمار میآید. اما مذاهب دیگر، غیر از قرآن و سنت پیامبر، آرای صحابه پیامبر را از منابع شرعی به حساب میآورند. در اینجاست که با تفاوتهای بسیاری در احکام و تعالیم دینی روبهرو میشویم. اما تمام این تفاوتها و حتی اصل اجتهاد در دایره فروع محدود میشود و موجب تفاوت در اساس و ارکان اسلامی نمیشود.
حقیقت آن است که در گستره مفاهیم و آموزههای اسلامی عناصر و تعالیم بسیاری وجود دارد که روند این تحول را به صورتی دینی و مقدس آسان میسازد. شاید کلمه اجتهاد تعبیری تقریبی از این اصل باشد. درباره تحول مناسک دینی باید دانست که ما دوگونه مناسک داریم: نخست، عباداتی که برخی آنان را مناسک دینی نامیدهاند، اما درحقیقت جزو مناسک نیستند، بلکه تأثیری ژرف بر ایمان و تربیت اسلامی دارند. اینگونه عبادات در اسلام تغییرناپذیرند، زیرا آنها بهصورتی مداوم ایمان به غیب را در نزد مؤمن تقویت میکند.
نوع دوم، مناسک امروزی چون اعیاد و مناسبتها و مراسم دینی و چگونگی لباسهای روحانیان و نظم و انتظام مساجد و نظایر آن است که مردان بزرگ دینی میتوانند به راحتی آنها را متحول سازند. درباره تقریب مسلمانان و فرقههای مختلف باید عرض کنم که برای این پیوند تلاشهای عمیق و گستردهای آغاز شده است. این تلاشها از طریق معرفی و تقریب میان مذاهب اسلامی است که سه سال پیش در قاهره و در مؤسساتِ مانندِ آن، پایهگذاری شده است. به اعتقاد من اینگونه تلاشهای گسترده مشکل مذکور را حل میکند یا آن را به صورت اساسی کاهش میدهد.
در پرتو آنچه گفتیم، تلاشهایی میبینیم که از جانب شیعه و سنی در این راه صورت گرفته است.