نقد حدیث و تاریخ است.
این خطبه با دهها سند معتبر در کتابهای قدمای صحابه نقل شده است. بنابه نقل ابوالفضل احمدبنابوطاهر در کتاب بلاغات النساء، این خطبه از جمله روایاتی بوده که مشایخ آل ابوطالب آن را سینهبهسینه نقل کرده و به فرزندان خود یاد دادهاند. کتابهای تاریخی و کتب حدیث و نیز کتب فقهی، از همان قرنهای اولیه، هریک به فراخور استناد و استشهاد خود، قسمتهایی از این خطبه غرا را نقل کردهاند.
این خطبه شامل احتجاجات محکم آن حضرت در خصوص غصب فدک است، که بحث درباره این مسئله نیازمند فرصت مستقل دیگری است. اما اجمالاً باید بگویم که غصب فدک خود مقدمهای برای اجرای مقاصد دیگر بود و تنها شامل مسائل مادی نمیشد. غصب فدک درواقع قسمتی از سیاست گوشهنشین کردن و به تنگدستی کشاندن علیبنابیطالب(ع)، همسر فاطمه(س)، بود. این هدف، آشکارا، در گفتوگویی که میان عمربنعبدالعزیز، خلیفه اموی، و تنی چند از فرزندان فاطمه(س)، در زمان بازگرداندن فدک به آنان، درباره حد و حدود فدک صورت گرفت، نمود پیدا میکند. اما این پیگیری و اصرار و اعتراض به این شکل علنی و محکم نوعی اعلام محکومیت در برابر افکار عمومی است و برای صیانت از حق و حقیقت در تاریخ، حتی اگر انحراف و خطا از سوی بزرگترین مسئول حکومت باشد.
خواننده گرامی، در خلال سطور این مقدمه، بهروشنی نمونههایی میبیند از جهاد همیشگی آن حضرت در خانه پدر و همسرش؛ نیز مواضع سلبی و ایجابی او در برابر حوادث زمان، و حتی در وصیتش مبنی بر آنکه وی را سریعاً دفن کنند و قبر او را از چشم مخالفان پنهان نگه دارند که نشانگر اعتراض او به وضع عمومی آن روز جامعهاش بود.
علاوه بر اینها، فاطمه(س) در جنگهایی که مسلمانان برای دفاع از عقیده و صیانت از کرامت و آزادگیشان میکردند، پیشاپیش سایر زنان، به کمک مجاهدان مسلمان میشتافت و نقش خود را ایفا میکرد؛ نقشی که در آن عصر نیز زنان مجاهد عهدهدار آن بودند، مثل مداوای زخمها و شستن لباسها و پرستاری از مجروحان جنگی و آماده کردن کلیه وسایل زندگی در اوضاع و احوال جنگ.
اما فاطمه(س) نقش برجسته و دشواری در حمایت از حق و دفاع از وصیت رسول خدا(ص) نیز داشت. او ملاقاتها و گفتوگوهای محرمانهای با اصحاب رسول خدا(ص) ترتیب میداد و آنان را به ایستادگی در کنار علی(ع) تشویق میکرد. خود بهگونهای بیمانند و استوار، بنابر نقل مورخان، در سختترین لحظات زندگی علی(ع)، در کنار آن حضرت استقامت میورزید و نشان میداد که جبهه داخلی در زندگی علی(ع) استوار و بدون ضعف و خلل است. اما موضعگیری را به شوهر و رهبرش یعنی امام علی(ع) وامیگذاشت تا آن حضرت تصمیم بگیرد و موضعی اتخاذ کند و فاطمه(س) هم از آن پیروی میکرد. فاطمه(س) هر صبح شنبه بر مزار شهدا و مزار حمزه حاضر میشد و برای آنان از خداوند آمرزش میطلبید.
این عمل، که آغازگر کارهای هفتگی او بود، بهخوبی از نهایت احترام فاطمه(س) و قدردانی او از امر مقدس جهاد و شهادت پرده برمیدارد و بهوضوح سیره عملی آن حضرت را نشان میدهد؛ سیرهای