همانطور که ذکر شد، اجتهاد امر فنی و تخصصی دقیقی است که تنها به فقیهی اختصاص دارد که ممارست بسیار و معلومات گسترده و نوآوری داشته باشد و آگاه به زندگی در زمانه باشد. تنها اشخاص متخصص میتوانند به این مقام نایل گردند. بنابراین، مردم به دو دسته تقسیم میشوند: مجتهد و مقلد. مجتهد عادل همان مرجع تقلید است که مقلد در امور دینی به وی مراجعه میکند، همانطور که در سایر امور مردم به فرد متخصص رجوع میکنند. مقام عدالت مقامی والاست، بهگونهای که بعد از مقام عصمت قرار گرفته است و بدین معناست که انسان چنان بر نفْس خویش مسلط باشد که مرتکب معصیت و گناه نگردد و این چیرگی بر نفس عادت وی شده باشد.
مذهب شیعه به عدالت اهمیت بسیاری داده و آن را شرط اصلی در مرجع تقلید و قاضی و امام جماعت و شاهد و راوی حدیث میداند.
دانستیم که تقلید از مجتهد همان رسیدن به احکام دینی الهی است. گفتار و اندیشه مجتهد راهی برای معرفت است و بدون تردید هراندازه که علم و تخصص مجتهدی بیشتر شود، اعتماد مقلدان به درستی نظر وی بیشتر میشود. اینجاست که بر هر فرد شیعه لازم است که از مجتهد اعلم تقلید کند تا بهتر بتواند به حقیقت و واقعیت دست یابد. مجتهد اعلم در نزد شیعیان همان مرجع اول است. زمانی که وسایل ارتباطی ابتدایی بود، دستیابی به مجتهد اعلم کار آسانی نبود و معضل به حساب میآمد. اما زمانی که وسایل ارتباطی پیشرفته شد، شاهد این بودیم که اقبال مقلدان به یک مرجع بیشتر شد و مرکزیتی در عالم تشیع حادث گشت.
در قرون اولیه مراجع تقلید از نظر قدرت علمی نزدیک به هم بودند و تقریباً شمار مقلدان آنان یکسان بود. البته، استثناهایی نیز مانند شیخ مفید و سیّد مرتضی و شیخ طوسی بودند که در تألیفات آنان جوابهای مسائل فقهی را مشاهده میکنیم که از سرزمینهای دور به آنان ارسال شده بود، مانند نامههای میافارقیات و طرابلسیات و تبانیات که از لبنان به عراق ارسال شده بود. عنوان مرجع اول در مذهب شیعه عنوانی چندان قدیمی نیست و این عنوان نتیجه قواعد ثابت در نزد شیعیان و گذر زمان و آسانی وسایل ارتباطی است. حکم مرجع اول تنها درباره منافع عالی بر مجتهدان دیگر نافذ است، اما فتواهای وی فقط برای مقلدان وی حجت است نه برای سایر مجتهدان، زیرا هر مجتهدی مکلف است که فقط به فتوای خویش عمل کند. مرجع تقلید باید حکم مجتهد عادل را اجرا کند، مگر در صورتی که علم به اشتباه بودن منبع علم آن مجتهد دارد.
انتخاب مرجع اول جالب است، زیرا حکومت و یا مجلس یک نفر را از بین مراجع انتخاب نمیکند. انتخاب وی با همهپرسی هم صورت نمیپذیرد.بلکه، بعد از وفات مرجع قبلی، شیعیان به عالمان دینی در نقاط مختلف در هر شهر و روستایی مراجعه میکنند و از آنان درخواست میکنند که مجتهد اعلم را مشخص کنند. و بدون تردید، روحانیون دینی که غالباً از حوزههای بزرگ فارغالتحصیل میشوند، مجتهد اعلم را میشناسند، زیرا آنان به دست گروهی تربیت شدهاند که از نظر کفایتهای