گام به گام با امام موسی صدر جلد 6
امروزه پیامدهای مثبت و نتایج اجتماعی چنین رویکردی کاملاً روشن و آشکار است.[74]
آی? اخیر در سیاق آیات جهاد آمده است. پس میان انفاق جان که به شهادت میانجامد و به هلاکت نینداختن نفس که از سرکشی و طغیان دشمن یا از ظلم خودکامگان سرچشمه میگیرد، هماهنگی کامل وجود دارد و بدینترتیب شبه? موجود در مورد معنای آی? کریمه زدوده میشود.
ویژگی دیگر عدالت اقتصادی و اجتماعی در مکتب اسلام این است که عدالت درجات متفاوتی دارد و تحقق آن در جوامع محدود به حد خاصی نیست، بلکه مانند بسیاری از هدفهای دینی بیکران و نامتناهی است. این بدان جهت است که عدالت وسیلهای برای امکان بخشیدن به تکامل انسان است، نه آنکه خود هدفی باشد که کوشش عدالتخواهی در نخستین مرحل? آن توقف کند.
نتیج? چنین بینشی آن است که عدالت با قدری احساس فردی آغاز میشود و سپس رشد میکند و از یک سو به کوشش روزافزون فرد تبدیل میگردد و از سوی دیگر گروه را که دولت ملی مظهر آن است در بر میگیرد. آنگاه عدالت با دو بُعد گسترش مییابد؛ از یک سو رفتهرفته هم? افراد جامعه را در بر میگیرد و از سوی دیگر عمق پیدا میکند. زیرا، همان طوری که حس عدالتخواهی رفتهرفته بهصورت کوشش پیگیر و مستمر درمیآید، تحقق بخشیدن به حداقل عدالت، مراتب دیگری از عدالت را فراهم میکند. این جریان تا آنجا ادامه مییابد که به برابری بین افراد جامعه میرسد.
سپس مرحل? تکافل و همبستگی و فداکاری فرا میرسد، آنگاه از این مراحل هم میگذرد و بهصورت ایثار و ازخودگذشتگی جلوه میکند.
البته باید توجه داشت که سیر ازخودگذشتگی نباید به فراموش کردن حق دیگران و بهویژه نزدیکان بینجامد، چنانکه غالباً هنگام زیادهروی انسان در بذل و بخشش پیش میآید. شاید از همین رو است که آی? کریمه میفرماید: «و لا تَجعَل یَدََ مَغلولَةً اًلی عُنُقَِ و لا تَبسُطها کُلَّ البَسطِ فَتَقعُدَ مَلوماً مَحسوراً.»[75]
ج. اَبعادِ عدالت اقتصادی و اجتماعی و راههای تحقق آن. در برشمردن ابعاد انسانی عدالت اقتصادی و اجتماعی اسلام، ناگزیر، به جنب? فنی که در خلال کنفرانس مورد توجه قرار گرفته است، به طور گذرا و برای تکمیل صورت بحث، اشاره میکنیم. تحریم ربا روشن میدارد که شریعت اسلام نمیخواهد سرمایه بهتنهایی و بدون کار و تلاش افزایش یابد و برای صاحبش سودآور گردد. همین طور آنچه در فقه اسلامی دربار? درست نبودن تعیین سهمی برای ابزار تولید آمده دلیل بر این است که ابزار تولید نمیتواند در سود و منافع شریک باشد، امّا کار، که در اسلام برترین عنصر از عناصر تولید است، حق دارد که، فارغ از زیان، در منافع سهیم گردد. همچنین کارگر حق دارد مبلغ معینی، بدون ریسکپذیری، دریافت دارد. این همان چیزی است که اجرت و مزد کار مینامیم.[76]
[74].?در دانش اقتصاد جدید، برخلاف رویکردهای قدیمی که به مدلهای رفتاری رقابتی تأکید میکردند، ثابت شده که رفتار همکارانه و تعاملات غیررقابتی، در افق زمان در بازیهای پویا و تکراری، شرایط برد - برد را برای همگان فراهم کرده و ماحصل را در کل و برای همگان افزایش میدهد. (پ ـ .)
[75].?«دست خویش را نه از روی خست به گردن ببند و نه به سخاوت یکباره بگشای که در هر دو حال ملامتزده و حسرتخورده بنشینی.» (اسراء، 29)
[76]. این بخش از سخنان امام موسی صدر اشاره به چند حکم اسلامی دارد که در مباحث گذشته نیز بدانها اشاره شده است. در اینجا یک بار دیگر آن احکام را به اختصار مرور میکنیم: اوّل. ربا بهطور مطلق حرام است و این حکم چنین نتیجه میدهد که از سرمایه، که یکی از عوامل تولید است، نباید سود ثابت به دست آورد و باید با کار توأم شود و به صورت مضاربه در جریان تولید شرکت کند و نسبتی از درآمد را بگیرد. دوم. از احکام مضاربه نتیجهگیری میکنیم که اگر بازرگان در تجارت خود زیان ببیند، کارگر موظف به پرداخت زیان نیست و ضرر به سرمایه تعلق میگیرد. سوم. در شرکت نمیتوان برای ابزار تولید، که سابقاً گاو و وسایل ساده بوده است، سهمی در نظر گرفت و فقط میتوان اجرتی برای آن معین کرد. از این سه حکم اسلامی حقیقت زیر به دست میآید: در میان سه عامل تولید (کار، سرمایه، ابزار تولید) کار امتیازات فراوان دارد، زیرا میتواند سهمی ثابت به نام کارمزد داشته باشد و نیز میتواند در سود شریک باشد (بهره) و از زیان محفوظ بماند (مضاربه). سرمایه حق دارد در سود شریک باشد امّا از زیان به دور نیست. امّا ابزار تولید فقط مزد دریافت میکند. بنابراین، کار سه امتیاز دارد، و سرمایه و ابزار تولید هرکدام یک امتیاز. (پ ـ .)