هم، خود مستلزم هوشیاری و جرئت و اخلاصی بود که همه سران لبنانی یا برخی آنها از آن بیبهره بودند.
مسئله محرومیت، جناحبندی فرقهای، فئودالیسم سیاسی و سوءاستفاده از محرومیتها، شفاف نبودن روابط لبنانی-فلسطینی و بهرهبرداری سلبی یا ایجابی برخی از رهبران از آن، مطرح نکردن مسائل ملی و منطقهای با مردم و دیگر موارد، شکافهایی است که در جامعه لبنانی وجود داشت و از این رو، جامعه نتوانست در برابر توطئه بزرگی که با دقت طراحی شده بود، ایستادگی کند.
آیا راهحل جدایی میان مسیحیان و مسلمانان است (تجزیه کشور) یا بازنگری در شیوههای سیاسی و شکل همزیستی؟
به نظر من در لبنان هیچ مشکلی به سبب همزیستی میان فِرق وجود ندارد تا با جدا شدن آنها از یکدیگر حل شود. این همزیستی قرنهای متمادی وجود داشته و حکومت یا شکل همزیستی هیچ ربطی به آن ندارد. همزیستی جزئی از موجودیت لبنان شده است.
محرومیت زمینهساز جنگ بود
اختلافی که به شعلهور شدن جنگ انجامید، بر سر چه بود و توافقی که به صلح دائمی میانجامد، بر سر چه خواهد بود؟
اختلاف علت جنگ نبود، بلکه پیامدهای اجتماعی و سیاسی آن زمینهساز جنگ شد، که در پاسخ به سؤال سوم به آن اشاره کردم. بنابراین، ساختاری طبیعی که ضامن آزادیها و برابری فرصتها و روابط عادی با جهان عرب باشد، جامعهای منسجم و یکپارچه پدید خواهد آورد که در آن هیچ شکافی وجود ندارد تا توطئهها از آن عبور کنند.
آشکار کردن چهره واقعی و نقاط ضعف
جنگ و پیامدهای آن تا چه اندازه لبنان را در سطح ملی و عربی تغییر داده است؟ موقعیت آن در منطقه و در جهان به کجا رسیده است؟ چه نقشی برای لبنان برخواهید گزید؟
جنگ نمیتواند لبنان را تغییر دهد، ولی موجب آشکار شدن چهره واقعی و نقاط ضعف آن میشود. این چیزی است که امیدواریم، علیرغم تداوم اظهارنظرهای تنشآفرین، رخ دهد و پس از جنگ نیز بیشتر شود.
لبنان در منطقه و جهان از نقش و جایگاه سیاسی متمدنانهای برخوردار است و ایفای این نقش و تحقق این جایگاه، در گرو تأمین عدالت اجتماعی و آزادیهای سیاسی و قومیت عربی متمدن و ایجاد وحدت ملی متمایز به سبب وجود فرقههای متعدد است. این امر باعث میشود که فرقهها هستههایی تمدنآفرین باشند، نه موانعی اجتماعی.
دولت تنها معادلات و توازن را حفظ میکرد
در این مرحله صحبتهای فراوانی درباره لبنان جدید میشود. نگاه شما به این لبنان جدید چگونه است؟ آیا بر پایه اصول و مبانی و ارزشهای جدید است که بازسازی میشود؟ یا با پاک کردن غبار گذشته یا در پوشش نامهایی جدید مطرح میشود؟
به نظر من، لبنان پیش از جنگ براساس مبانی و اصولی پایهگذاری نشده بود، بلکه در واقع بر پایههای نوعی همزیستی موروثی، به شکل همسایگی در طی چندین قرن، استوار بود که نهادی ساده به نام دولت به آن افزوده شده بود و کار آن صرفاً تنظیم معادلات سیاسی میان رهبران - و نه فِرق- بود.
از این رو، از زمان استقلال لبنان، هیچ راهحل