این گفتار با همین عنوان در کتاب حدیث سحرگاهان درج شده است.
﴿ بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ ﴾
﴿ إِذَا جَاءَ نَصْرُ اللهِ وَالْفَتْحُ ﴾ ،
چون یاری خدا و پیروزی فراز آید،
﴿ وَرَأَیتَ النَّاسَ یدْخُلُونَ فِی دِینِ اللهِ أَفْوَاجًا ﴾ ،
و مردم را ببینی که فوج فوج به دین خدا درمیآیند،
﴿ فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّکَ وَاسْتَغْفِرْهُ إِنَّهُ کَانَ تَوَّابًا ﴾ .
پس به ستایش پروردگارت تسبیحگوی و از او آمرزش بخواه، که او توبهپذیر است.
این سوره مبارک در واقعه فتح مکه، یکی از روزهای جاودان در تاریخ اسلام، نازل شده است. این روز از آن رو ویژه است که قله پیروزیهای اسلام است. در عین حال، قله کمال اخلاقی در سلوک و منش رسول اکرم(ص) است. فتح مکه پایان مجموعهای از حوادث است که از جنگ بزرگ بدر آغاز شد؛ زمانی که اولین درگیری میان امت جدیدی که پیامبر در شهر یثرب بنا کرده بود و دشمنان شرور از مشرکان مکه اتفاق افتاد. قرآن کریم آن واقعه و روز آن را « ﴿ یومالفرقان ﴾ » و « ﴿ یَومَ التَقَی الجَمعانِ ﴾ »[262] نامیده است. پس از آن حادثه تا روز فتح مکه سلسله هجمهها و توطئهها ادامه یافت. روز فتح مکه را همه قبایل جزیرةالعرب انتظار میکشیدند، چراکه در انتظار نتیجه نبرد میان پیامبر و قبیله قریش بودند. تا آنکه نبرد پایان یافت و پیامبر وارد مکه شدند و قبایل دستهدسته و فردفرد به دین خدا گرویدند و پیامبر بر جزیرةالعرب به امر خدا تسلط یافت. بنابراین، واقعه فتح مکه پایان سلسله اول حوادث و آغاز حرکت اسلامی به سوی جهان است.
در این سوره مبارک به چند نکته میاندیشیم و توجه میکنیم :
اول، فتح و پیروزی از سوی خداست و به شخص رسول نسبت داده نشده است. کمال سلوک و منش رسول در این واقعه مشهود بود، چون آنچه را داشت، نعمت خدا میدانست. این رفتار پیامبر و اصحاب ایشان را در واقعه بدر نیز میبینیم. آنجا که میگویند : « ﴿ قُلْ هَلْ تَرَبَّصُونَ بِنَا إِلَّا إِحْدَی الْحُسْنَیینِ وَنَحْنُ نَتَرَبَّصُ بِکُمْ أَنْ یصِیبَکُمُ اللهُ بِعَذَاب مِنْ عِنْدِهِ أَوْ بِأَیدِینَا فَتَرَبَّصُوا إِنَّا مَعَکُمْ مُتَرَبِّصُونَ ﴾ .»[263] در برابر این نکته تأمل کنیم : « ﴿ أَنْ یصِیبَکُمُ اللهُ بِعَذَاب مِنْ عِنْدِهِ أَوْ بِأَیدِینَا ﴾ » یعنی عذاب خدا برای مشرکان به دست ما صورت میگیرد. این سیره رسول و سیره امت اصحاب رسول، که تربیتیافته او بودند، نیز هست. آنان معتقدند که « ﴿ لَا یمْلِکُونَ لِأَنْفُسِهِمْ نَفْعًا وَلَا ضَرًّا ﴾ »[264] بلکه هرآنچه به دست آنها میرسد و آنها انجام میدهند، از خدای تعالی است.
[262]. «روز مقابله با آن دو گروه.» (آل عمران، 155)
[263]. «بگو آیا جز یکی از آن دو نیکی، انتظار چیز دیگری را برای ما دارید؟ ولی ما منتظریم که عذاب خدا، یا از جانب او یا به دست ما به شما برسد. پس شما منتظر باشید ما نیز با شما منتظر میمانیم.» (توبه، 52)
[264]. «قادر به سود و زیان خویش نیستند.» (رعد، 16)