موضوع: سخنرانی ـ اسلام و کرامت انسان
مکان و تاریخ: دانشگاه امریکایی بیروت
مناسبت: برگزاری سلسله سخنرانیهایی با عنوان «الله و انسان در اندیشه اسلامی معاصر» به مناسبت صدمین سالگرد تأسیس دانشگاه آمریکایی بیروت.
منبع: مجله العرفان، تابستان 1967؛ روزنامه لسانالحال، 8/2/1967؛ مجموعه انتشارات صدمین سالگرد تأسیس دانشگاه امریکایی بیروت
این مقاله را امام موسی صدر نوشت ولی به علت سفر به آفریقا آقای سیّدجعفر شرفالدین آن را قرائت کرد.
این مقاله در کتاب نای و نی تحت همین عنوان درج شده است.
متن
پیش از بحث درباره کرامت انسان در اسلام، که در نگرش و تفکر اسلامی اهتمام بسیار به آن شده است، ضروری است تا خلاصهای از نتایج و تأثیر گسترده آن را در تحقق اهداف رسالت بهدست دهیم.
نخستین گام در راه تربیت انسان و ارتقای وی در همه ابعاد تکامل عبارت است از قرار دادن انسان در مسیری که کرامتِ خویش را درک کند، و به همه شئون خویشتنِ خویش اهتمام شایسته ورزد. در غیر این صورت، چهبسا هرگز برای خود همتی نکند و برای اصلاح وضع خویش نکوشد، آنچنانکه گذشته و حال و آینده خود را رها و فراموش کند. در چنین حالتی، امکان اقناع او را برای کار و کوشش از دست میدهیم، همچنانکه دعوت وی به تلاش برای بهبودی امور و اوضاع زندگی و حرکت بهسوی فردایی بهتر و برتر نیز بیتأثیر میشود. درنتیجه، سست و بیتحرک، لاابالی و بیحاصل، دلخوش به وضع موجود و مخالفِ هرگونه تغییر و تحرک و کوشش باقی میماند.
منکر این نیستیم که حبِ نفس غریزهای است نهادِ انسان که با قدرتِ آن میتواند از موجودیت خود دفاع کند و برای به چنگ آوردن خوبیها بکوشد. اما میگوییم که این غریزه به میزان سطح آگاهی انسان در جهت خیر و سعادت او فعالیت میکند و برای بهدست آوردن آنچه متناسب با خیر و سعادت خود میداند، تلاش و از هرچه با این سعادت منافات دارد، جلوگیری میکند.
بنابراین، حبِ ذات نیرویی است که انسان را به تکاپو و حرکت وامیدارد. اما تنها آگاهی از کرامت و ارجمندی انسان است که شأن و مقام او را تعریف و مشخص و خطمشی و اهدافِ بلند و متعالی انسان را ترسیم میکند و دشمنان را میشناساند و طریقِ دفاع در برابرِ آنها را نشان میدهد.
این را نیز انکار نمیکنیم که ممکن است بتوان، با فشار و اجبار، سطحِ زندگی انسان را ارتقا بخشید، اما بر این باوریم که این شیوه نهتنها بهترین و برترین شیوه تکامل انسان نیست، بلکه چهبسا پیروی از چنین شیوهای موجب نتایج منفی و عقدههای روانی شود و مسئولیت را بهجای جامعه بر عهده افراد گذارد.
این قسمت از بحث را که در تخصص روانشناسان و استادان علوم تربیتی است، به ایشان وامیگذاریم و بحث خویش را درباره اسلام و کرامتِ انسان آغاز میکنیم.